Euskal mitologia, literatura-topikoak eta jainkoen zerrenda

Euskal mitologia eta nortasuna

Herri guztiek ezagutu behar dute beren historia, nor diren jakiteko. Altxor hori historian, literaturan... ageri da.

Mitologiaren osagaiak

Indoeuropar inbasioak gorabehera, hizkuntza eta kulturari eutsiz aurrera egin duen lurralde zaharra dugu Euskal Herria. Bertako sinesmenekin batera mundu mitologiko bat eraiki da, eta euskaldunek beren nortasunari eusteko gaitasun handia erakutsi dute, askotan kanpoko eragina jaso badute ere. Eraginek eragin, Euskal mitologiak osotasun bat osatzen du eta berezko ezaugarriak ditu: antzinatasuna, izaera lurtarra, emakumearen nagusitasuna, naturarekiko harremana, izaera bakeratua eta ahozko transmisioa.

Euskal mitologia historiaurretik datozen sinesmenek, pertsonaia mitikoek eta elezaharrek osatzen dute.

Zer da mitoa?

Zer da mitoa, ordea? Gizakiak dituen galderak eta inguruan sortzen zaizkion gertakari ulertezinak argitzeko narrazioak dira. Narrazio horietan gizakiaz gaindiko ahalmenak dituzten jainko edo pertsonaia mitologikoek parte hartzen dute. Bizitzaren misterioak azaltzen dituzte, batetik; fenomeno naturalak esplikatzen dituzte, bestetik. Sinesmen horiek herriaren memorian eta kulturan errotzen dira, eta mundua ulertzeko modua sortzen da, mundu-ikuskera berezia.

Euskal kosmologia eta sinboloak

Euskal kosmologiaren erdigunea lurra da, Aita Barandiaranek ikertu zituen kondaira askoren arabera. Ama Lurra da jainko nagusia, eta Eguzki Amandrea nahiz Ilargi Amandrea haien inklusiozko elementuak dira: bertatik, lurretik, irteten eta sartzen baitira. Gizakiak haien sinboloak irudikatzen ditu. Hainbat lekutan, eguzkia mendebaldetik ezkutatzen denean, gaur arte heldu zaizkigun agurrak eskaintzen dizkio jendeak: «Eguzki santua, bedeinkatua; zoaz amagana».

Lurra erraldoia da, mugarik ez duen eremu horizontala. Bertan bizi dira euskal mitologiako izakiak, batzuetan animalia-forma hartuta, besteetan gizaki-itxuran.

Mari eta bestelako izakiak

Mari Lurraren pertsonifikazioa da, erregina ahalguztiduna. Lur-barnean bizi da, pertsonaia mitologiko gehienek bezala (Lamia, Tartalo, Herensuge...).

Fenomeno naturalen jatorria

Munduko mitologia askotan, ekaitzak, trumoiak, tximistak eta haizeak zeruan dute jatorria (mitologia indoeuroparra). Euskal pentsaeran, aldiz, natura-fenomeno horiek lurraren barrenetik sortzen dira.

Mari askotan agertzen da ekaitzak sortzen. Euskarak gorde dituen zenbait esamoldetan jainko boteretsu baten ahalmen magikoa nabaritzen da; hau da, badirudi Ama Lurraren edo Mariren eragina dagoela. Adibidez: «euria dakar», «euria ari du». Beraz, hizkuntzan ere utzi du arrastoa euskal mitologiaren ikuspegi lurtarrak.

Arimadunak, izenak eta esaerak

Marik bi seme ditu: Atarrabi eta Mikelats. Lehenengoa ontasunaren jainkoa dela esaten da, eta bigarrena txarkeriarena. Gizakiaren jarrera espiritualen norabideak adierazten dituzte biak. Amaitzeko, euskal mitologian arimadunak eta bizidunak dira naturako elementu guztiak. Hortxe datorkigu esaera zahar ezaguna: «Izena duenak izan du».

Literatur topikoak

Literatur-topikoak literaturaren historian zehar hainbat garai eta tradiziotako autoreek erabili dituzten ohiko gaiak edo motiboak dira. Gai konstanteen gordailu hau, gehienbat, literatura greko-latinoan egituratzen da. Horregatik, topiko asko latinezko esamoldeen bidez izendatzen dira.

Topiko klasikoak eta adibideak

• Beatus ille ("Dichoso aquel"). Bizitzaren laudorioa landan ematen du, hiriko zalapartatik urrun.
• Carpe diem ("Atrapa el día"). Orainaz gozatzera bultzatzea, gaztetasunak eta edertasunak irauten duten bitartean.
• Donna angelicata ("Emakume aingeruzalea"). Emakume maitatua izaki jainkotiar bat bezala kontsideratzea, eta maitasuna jainkotasunera hurbiltzeko modu bat bezala.
• Fortuna mutabile ("Fortuna aldakorra"). Zoriaren aldakortasunari buruzko topikoa, batzuetan mesedegarria eta besteetan kontrakoa dena.
• Homo viator ("Gizon ibiltaria"). Bizitza bidaiatzat, erromesalditzat edo zeharkalditzat hartzea.
• Ignis amoris ("Maitasunaren sua"). Barneko su batekin maitasun-grina identifikatzea.
• Locus amoenus ("Leku atsegina"). Natura idealizatu baten deskribapena: ibai bat zeharkatzen duen belardia, txorien kantua entzuten den bitartean itzal atsegina ematen duten zuhaitzekin.
• Tempus fugit ("Denbora ihesi"). Gizakiaren existentziak ihes egiten duela ohartaraztea.
• Ubi sunt? ("Non daude?"). Pertsonaia ospetsuen eta ondasun materialen patuaz galdetzen du, ospearen edo aberastasunaren hutsalkeria eta denboraren botere suntsitzailea nabarmenduz.

Grezia eta Erroma: jainkoen zerrenda

Grecia / Erroma / zeregina — hona hemen jainkoen eta euren esparruen zerrenda zuzentzen eta antolatuta:

• Afrodita / Venus — Maitasuna eta edertasuna
• Ares / Marte — Guda (gerra)
• Artemisa / Diana — Ehiza
• Atenea / Minerva — Jakindura eta justizia (estrategia eta jakinduria)
• Kronos / Saturno — Denbora
• Eos / Aurora — Argitasuna (goizaldea, egunsentia)
• Dionisio / Baco — Ardoa eta festak
• Hermes / Mercurio — Mezularitza
• Helios / Sol — Eguzkia
• Hades / Pluton — Infernuko erregea, azpiko mundua
• Poseidon / Neptuno — Itsasoa
• Zeus / Jupiter — Zeruko jainkoa, tximista eta jainko nagusia