Euskal mendien paisaiak: Toloño, Aizkorri, Ordunte eta abar

Toloño (Kantabria) mendilerroa: paisaia eta ezaugarriak

ft 1

1. Osagaiak

Osagaiak: abiotikoa labarrean eta mendi-hegaletan; biotikoa mendi-mazelatan; eta antropikoa mendi-oinean eta haranean. Labarretako eta mendi-mazelako paisaia naturala da; antropikoa gainerakoan.

2. Erliebea eta materialak

(seinalatu rampa marroi) Mendi-erliebea da: luzea, mendilerroa, malda handikoa. Disimetria ikusten da isurialdeetan: ezkerrean (edo hegoaldean) labar bertikala eta malda handiko ezponda; eta eskuinaldeko isurialdea inklinatua. Toloño mendilerroa, Kantabria bezala ere ezaguna (ikus hurrengo diapositiba 1 -1.h.d.-). Erliebe altxatua eta deformatua da, orogenesi alpetarrean (hegoalderantz doan tolestura‑faila). Material gogorrez osatutako labarra: kareharritsuak (ikus 2.h.d.). Haren oinetan, mendi‑mazelako metaketa bat dago, hartxintxar bat, egungoaren aldean aldi hotzagoak adierazten dituena; izozte‑urtzeak, meteorizazio mekanikoa eta ondoriozko grabitate‑erorketak sortua.

3. Landaredia eta erabilera

Mendi-hegaletan hosto‑erorkorreko basoak daude (altueragatik pagadiak), eta lurzoru gutxiago duten lekuetan arte‑orbanak eta ezpel‑sastrakak (ikus 3.h.d.). Azken hau ingurune lehor eta negu hotzagoen adierazlea da (ikus 4.h.d.). Mendi‑mazelaren eta bailararen eremu baxuetan laboreak ikusten dira.

4. Ur baliabideak

Ez da ur‑gorputzik ikusten. Kareharrizko tontorraldean, karstifikazio‑prozesuek lagunduta, ura azkar iragazten da.

5. Funtzioak

Eremu malkartsuan funtzio nagusia naturala da; pagadi eta bestelako basoek landa‑eremuaren funtzioa betetzen dute (basogintza). Mendilerroaren oinean eta haranaren hondoan, berriz, nekazaritza‑paisaiak ikus daitezke (ikus 1.h.d.).

6. Balioa eta babes beharra

Paisaia ikus‑mugarria da topografia, kokalekua eta alderdi formalak (koloreak, testurak) direla‑eta. Altitudeak eta maldak bere izaera naturala mantentzen lagundu dute, beraz balio ekologikoa handia da. Oroigarria: hodeiak eratzea eta ura prezipitatzea errazten duen pantaila orografikoa. Ur iragaztu horiek akuiferoak elikatzen dituzte. Paisai hau kontserbatu beharrekoa da eta babes‑figuraren batek babestu behar du (ikus 5.h.d.).

Meseta mendiko paisaia: Arabako Mendialdea eta ingurua

ft 2

1. Osagaiak

Osagaiak: biotikoa goi‑ordokian eta mendilerroetan. Paisaia naturala baso‑orbanetan; antropikoa nekazaritza‑orbanetan, landa‑guneetan, errepideetan, partzela‑pistetan eta basolandaketetan.

2. Erliebe eta modelatzea

Meseta formako mendiko erliebea. Arabako Mendialdea edo hego‑ekialdeko haran eta mendilerroen unitatea. Erliebean ez da deformazio tektonikorik ikusgarri; ez tolesturarik, ez failarik. Atzealdean Urbasa‑Trebiñu‑Miranda egitura sinklinalaren labarrak ikus daitezke. Argazkia Toloño edo Kantabria mendilerrotik hartutako itxura du. Modelatze‑formei dagokienez, lehenik eta behin ibai‑modelatze bat nabarmentzen da. Labarren artean zuhaixka‑landaredia ikusita Ega ibaiaren ibilgua susmatzen da, harana modelatu duena.

3. Landaredia eta laboreak

Argazkia ateratzen den hegalean hosto‑erorkorreko baso bat ikusten da (altueragatik pagadia). Goi‑ordokiko baso‑masak lur hareatsuetan ameztiak (Quercus pyrenaica) dira eta lur kareharritsuetan erkameztiak (Quercus faginea). Biak baldintza subatlanti‑koen adierazle dira (prezipitazio txikiagoa eta kontinentalizazio termiko handiagoa). Laboreak: artoa, patata, bazka eta labore industrialetarako zerealak.

4. Ura eta ibaiak

Ez da urezko gorputzik agerian ikusten, baina ibaia dagoela susmatzen da. Mendi‑hegalaren oin‑ondoko lautadan mendebaldetik ekialdera zeharkatzen duen landaredi‑lerro bihurgunetsu batek ibaiaren ibilgua adierazten du.

5. Funtzio eta erabilerak

Mendi‑hegalean eta muino basotsuetan funtzioa nagusiki naturala da. Atzealdean Izkiko Parke Naturala dago. Gainerako eremuek landa‑funtzioa dute: nekazaritza, abeltzaintza eta basogintza jardueretan banatuta; baita landa‑guneetako bizitegi‑jarduerarekin ere.

6. Demografia eta politika

Lurraldean biztanle gutxi daudela ikus daiteke. Biztanleriaren dentsitatea oso txikia izan behar du (ikus 1.h.d.). Espazioa hirigune nagusietatik eta komunikazio‑azpiegituretatik urrun dago; populazioa (landa‑inguruneko exodoa) galtzen joan da mendearen erdialdetik aurrera, industrializazio eta zerbitzuen garapenaren alde. Zahartzea eta genero‑desorekak ere ikus daitezke (ikus 2–5.h.d.).

Nekazaritza‑espezializazio handia dago, gero eta pertsona gutxiagok kudeatutako ustiategietan zentratuena (ikus 6.h.d.), eta administrazio publikoen eta Europako Batasunaren laguntzen mende (LGENF). Eremu horiek landa‑eremu behartsu gisa katalogatu dira (ikus 7.h.d.). Horri esker, adibidez, irudian ikus daitezkeen nekazaritza‑ eta abeltzaintza‑pabiloiak eraiki dira, eta Izkiko Parke Naturala izendapena lortu da.

Aizkorriko eremu karstikoa: abeltzaintza eta kudeaketa

tx 3

1. Osagaiak

Osagaiak: abiotikoa irtengune harritsuetan; giza kontrolpeko biotikoa larre eta zuhaitz sakabanatuetan; antropikoa artzaintza‑eraikinetan.

2. Erliebea eta karstifikazioa

Irudian 1.000 metrotik gorako mendiko sakonune luzea ikus daiteke, Aizkorriko mendilerroaren atal bat. Kantabriar‑Mediterraneoko Uren Banalerroaren (mugalerro) mendikatea unitatea. Erliebe altxatua eta deformatua da, orogenesi alpetarrean sortua (ipar aldera lerratzen den tolestura‑faila). Euri‑ eta elur‑uraren eraginez higatua (meteorizazio kimikoa), eta bertan modelatze karstikoko hainbat forma ageri dira, hala nola lapiaz, lenar eta poljea, irudian ikus daitezkeenak (Arbelar eta Urbia; ikus 1.h.d.).

3. Landaredia eta lurrak

Zuhaitz sakabanatuen artean pagoak (Fagus sylvatica) bereizten dira; pagadia da ezaugarri klimatiko atlantikoak dituen eremu horren landare‑formazio potentziala (prezipitazio ugari eta konstanteak, eta tenperatura leunak altitudearen eraginez). Artzaintzaren jarduketa sekularraren ondorioz, belarforma‑zioak eta abereentzako larreak sortu dira (ikus 2.h.d.).

4. Uraren itxura

Lur gaineko ur‑gorputz garbirik ez da ikusgai; karstifikazio handiko eremua da eta ura azkar iragazten da pitzaduretatik eta hustubideetatik.

5. Kultura‑funtzioa

Paisaia horrek landa izaera duen kultur funtzioa izan du mendeetan: abeltzaintza estentsiboa. Altitudeak jarduera aldi‑baterakoa egiten du, udaberritik udazkenera; belar azalera da baliabide nagusia. Bizitzarako eta abereak biltzeko okupatutako espazioei saroiak deritzo. Zuhaitzek eta zuhaixkek aziendaren adarkadura erakusten dute (ikus 3.h.d.).

6. Babesa eta iraunkortasuna

Natura‑ eta kultura‑ondare handiko paisaia da; horregatik parke naturala izendatua dago. Bere balioak: exo eta endo‑karstiko formen aniztasuna, mendiaren jabetza eta kudeaketa mankomunatua hainbat herriren artean (Gipuzkoako eta Arabako partzuergoa) Erdi Arotik. Kudeaketa horren eta artzaintzaren kulturaren emaitza dira hainbat ekosistema eta ikus‑scena.

Paisaia nagusiki abeltzaintza estentsiboari lotuta dago (ikus 4.h.d.), eta bertako latxa ardi‑arraza autoktonoak larre menditarretan bazkatzen dituzte. Ardi ugaltzaileek esne‑ekoizpena ematen dute, Idiazabal Jatorri Deiturari lotutako gaztak egiteko erabiltzen dena. Jatorri Deituraren estrategiek ekoizpena bereizteko eta lehiakortasuna hobetzeko lagundu dute (ikus 5.h.d.). Gainera, parkean artzain‑eskola bat egoteak jarduera horren jarraipena eta ezagutza babesten lagundu du. Paisaiaren kontserbazioa, neurri handi batean, artzaintzaren iraunkortasunaren araberakoa da.

Ordunte eta Kantauriar isurialdeko larrezelaiak

txt 4

1. Osagaiak

Osagaiak: biotiko naturala basoan; kontrol antropikoa belardietan, baso‑landaketetan eta larreetan; eta antropikoa baserrietan eta basoetan.

2. Erliebe eta arroka

Irudian malda handiko mendi baten hegala ikus daiteke (Ordunte), eta atzealdean malda etzanagoa duen haran bat (Karrantza). Erdiko Ibaibideetako Mendi eta Haranen unitatea. Harriek, kanpotik begiratuta hain zuzen ere, detritikoak izan daitezke (hareharriak eta limolitak). Malda handiak egiturak bultzatzen ditu; erliebe monoklinal baten aurrealdea da (ikus 1.h.d.). Higaduraren dinamika mendi‑hegaleko prozesuekin (labainketak) eta ibai‑prozesuekin (ibai‑burualdea) lotuta dago.

3. Landaredia

Tontor‑eremuan zuhaixka‑ eta belarformazioak (txilardi‑larreak) eta pago‑basoa (Fagus sylvatica) bereizten dira. Pagadia da eremu horren landare‑formazio potentziala (prezipitazio ugari eta konstanteak eta tenperatura leunak, altitudearen eraginez). Gainerako hegalean Pinus radiataren baso‑landaketak daude.

4. Ur‑eraginak

Ez da ur‑gorputzik ikusten, baina haien higatze lana nabaria da.

5. Nekazaritza eta zurgintza

Landa‑paisai horretan bi nekazaritza‑funtzio bereizi daitezke: abeltzaintza belardietan eta larreetan; eta zurgintza basolandaketetan (ikus 2.h.d.).

6. Historiako eta egungo erabilera

Euskal Autonomia Erkidegoko isurialde kantauriarreko landa‑eremuaren paisaia bereizgarria da: larrezelaiak, malda handiko hegalak baso‑ustiapenerako, eta abeltzaintza‑bokazioko haranak; mosaikoan sakabanatutako baserriekin. Zura herrialdearen historia ekonomikoan garrantzitsua izan da: lehenengo zuhaitz autoktonoak erabili ziren ikatza edo ontzigintzarako; gero hazkunde azkarreko espezie exotikoek (Pinus radiata, Eucalyptus) leku hartu dute papergintzan eta beste industrietan. Intsinis pinua hedatuena da (zuhaitz‑azalera osoaren %30 baino gehiago), ondoren eukaliptua Kantauri isurialdean eta pinu gorri mediterraneoan (ikus 3.h.d.). Askotan, landaketa hauek higadura‑arrisku handiko mendi‑hegaletan egiten dira, ezaugarri litologiko eta malda handiagatik. Zura ateratzeko pistak irekitzeak arrisku hori areagotzen du, irudian ikus daitekeen bezala.

Oharra: Testuan agertzen diren (ikus #.h.d.) oharrekin lotutako diapositiba eta irudi erreferentziak mantendu dira, baina ez dira hemen erantsita. Edukia ortografia, gramatika eta egituraketa aldetik zuzenduta dago, azpiatalu egokiak gehituta (h2–h3) eta SEO‑entzako gako‑hitzak gehituta.