Euskal Literatura: Nazio-Ereduak eta Artzaintzaren Irudia

Artzaintzaren irudikapena euskal literaturan

Irakasgaian landutako hiru lanetan artzaintza agertzen da, baina esanahi eta funtzio oso desberdinekin, testuinguru historiko eta ideologikoaren arabera.

• Garoa lanean (Txomin Agirre), artzaintza euskal nortasunaren sinbolo idealizatua da. Mendia, baserria eta artzaina bizimodu tradizionalaren eta nazioaren oinarri gisa aurkezten dira, modernitatea (hiria, industria, gaztelania) kanpoko eta arrotz gisa baztertuz. Joanes artzaina euskal eredugarritasunaren irudi gisa eraikitzen da.
• Aitzitik, %100 basque liburuan (Itxaro Borda), artzainaren irudi ideal hori apurtzen da. Artzainak pertsona arruntak dira, arazoekin eta kontraesanekin: alkoholismoa, harreman-arazoak edo jarrera problematikoak ageri dira. Joanes izena erabiltzea ironikoa da, Garoa-ko artzain eredugarriarekin kontraste zuzena sortuz.
• Obabakoak lanean (Bernardo Atxaga), artzaintza ez da identitate nazionalaren sinbolo finko gisa agertzen. Landa-ingurunea eta artzainak istorioen parte dira, baina oroimenarekin eta kontakizunarekin lotuta. Artzaintza elementu narratiboa da, ikuspegi subjektiboen bidez eraikia, ez balio moral edo nazional absolutua.

Artzaintza ikuspegi postnazionaletik interpretatuta

Ikuspegi postnazionaletik, artzaintza ezin da euskal identitatearen ikur bakar eta idealizatu gisa ulertu. Gabilondoren arabera, euskal literatura diferentziek, gatazkek eta botere-harremanek zeharkatzen dute. Horregatik, Garoa-ko artzaintza eredu nazionalari lotutako irudi itxia da, identitate homogeneoa eraikitzen duena. Obabakoak lanean, aldiz, artzaintza memoriari eta subjektibotasunari lotzen zaio, identitatea kontatua eta berreraikia dela erakutsiz. %100 basque lanean, artzaintza deseraikia agertzen da, kontraesan sozialak eta gatazkak azaleratuz. Ondorioz, ikuspegi postnazionaletik, artzaintza ez da nazioaren ikur bakarra, baizik eta euskal literaturaren barruko aniztasuna eta tentsioak erakusteko baliabidea.

Hizkuntza eredu nazionaleko literatura-historietan

Eredu nazionala XIX. mendean garatutako literatura-historiaren eredua da, eta literaturaren eta nazioaren arteko lotura estua du oinarri. Casenavek azaltzen duen bezala, eredu honen ezaugarri nagusiak hauek dira:

• Nazioaren adierazpena: Literatura nazio baten adierazpen kulturala da, eta literatura-historiak nazio-estatuen arabera antolatzen dira. Helburua nazioaren garapen historikoa eta kulturala erakustea da, literatura ondare bateratu gisa aurkeztuz.
• Hizkuntzaren faktorea: Hizkuntza nazionala da literaturaren euskarri nagusia. Euskal literaturaren kasuan, euskaraz idatzitako testuak lehenesten dira, nahiz eta hizkuntza gutxituaren egoerak zaildu egiten duen literatura-prozesu jarraitu eta homogeneo bat eraikitzea.
• Ikuspegi teleologikoa: Literatura nazioaren esentziaren adierazpen gisa ulertzen da. Horrek askotan nazioaren irudi idealizatua eraikitzea ekarri du, barne-aniztasuna eta gatazkak bigarren planoan utziz.
• Balio estetikoak: Eredu nazionalean balio estetikoak lehenesten dira, eta literatura autonomoa, “kalitatezkoa”, nabarmentzen da. Ondorioz, funtzio didaktikoa, erlijiosoa edo soziala duten testu asko baztertuta geratzen dira.

Ondorio gisa, eredu nazionalak euskal literatura prozesu homogeneo gisa interpretatzen laguntzen du, baina euskaraz idatzita ez dauden obrak baztertzen ditu. Hori dela eta, Hutcheonen arabera, beharrezkoa da eredu nazionala kritikoki berrikustea eta ikuspegi inklusiboago batetik lantzea.

Hizkuntza eredu postnazionaleko literatura-historian

Eredu postnazionala eredu nazionalaren mugak gainditzeko sortutako ikuspegia da. Gabilondok proposatzen duen bezala, eredu honek zalantzan jartzen du literaturaren, nazioaren eta hizkuntzaren arteko lotura zuzena. Eredu postnazionalak ez du nazioa abiapuntu natural gisa hartzen, baizik eta eraikuntza historiko eta politiko gisa.

Eredu honetan, hizkuntza ez da irizpide baztertzaile bakarra, baizik eta botere-harremanek baldintzatutako elementua. Horregatik, euskal literaturan euskaraz ez ezik, gaztelaniaz edo frantsesez idatzitako obrak ere kontuan hartzen dira. Aldi berean, literatura testuinguru sozial, historiko eta politikoari lotuta aztertzen da. Nazioa ez da unitate homogeneo gisa ulertzen, baizik eta barne-zatiketak eta tentsioak dituen errealitate gisa.

Ondorioz, eredu postnazionalak ezin du hizkuntza bakarrean eta nazio bakarrean oinarritutako kontakizunik eskaini. Eredu honek hizkuntza-aniztasuna eta literatur praktika ezberdinak barneratzen ditu, euskal literaturaren historia ikuspegi zabalago, kritikoago eta inklusiboago batetik eskainiz.