Euskal Literatura eta Erbestea: Gerra Ostea eta Joerak

PROSA ETA ERBESTEA

Forma honetan gaiak planteatzeko modua anitza da; narrazio testimonialetik errealismo magikora doa, eleberri psikologikotik igaroz. Gehiengo eleberri hauek 40ko hamarkadan idatzi ziren, baina ez ziren 60ko hamarkadara arte argitaratu zentsura zela eta.

Lan hauen artean nabarmentzekoak dira:

• L'ombra d l'atzavara, Calders-ena; eleberri psikologikoa da, eta bertan protagonistak, Joan Deltellek, Mexikoko erbesteratuaren egoerari aurre egiten dio. Bertan, amore emateko eta sustraiak botatzeko aukera edo erresistentziarena planteatzen dira. Obra honetan inposatutako errealitate bat erreserbarik gabe ezassimilatzearen sentipena gailentzen da.
• Tots 3 surten x l'Ozama, teknika objektibistekin sortutako eleberri bat. Hiru erbesteratuk Dominikar Errepublikan bizirik irauteko egin dituzten ahaleginak azaltzen ditu. Oihanean bizirautea ia ezinezkoa bada beroagatik eta gaixotasunagatik, hiriko bizitza ere ez da erraza, ez baitago lanik eta kakikismoa presente baitago.

Erbestearen eleberritik haratago, prosa esperientziaren literaturarantz bideratuko da; hau da, gertakari traumatiko batzuk (gerra edo kontzentrazio-eremu batean egotea) testigantza gisa uztea helburu duena, fikzio-maila desberdinekin. Errelatu horien artean nabarmentzen dira: 556 Brigada mixta (1945), Avellí Artírena; K.L. Reich (1963), Amat-Piniellarena; eta Crist de 200000 braços, Agustírena (1968).

POESIA ETA ERBESTEA

Intellectual askok gerra osteko poesia lantzea erabaki zuten. Katalanezko ekoizpen guztitik, bi olerki-liburu nabarmentzen dira beraien kalitateagatik eta elaborazio formalagatik: Nabí (1941), Josep Carnerrena, eta Elegies de Bierville (1949), Carles Ribarena. Biek ala biek herrialde-galdua eta erbestea tratatzen dituzte, baldintzekin, zailtasunekin, etab.

50eko HAMARKADako LITERATURA

Gerra ostean, katalanezko literatura klandestinitatean mugitu zen zentsuraren eta debeku linguistikoen erruz. Ekoizpena urria izan zen intelektualen sakabanaketagatik eta porrotak zein askatasun ezak eragindako galera-sentimenduagatik. Horri guztiari gehiago gehitu behar zaio Europarekiko kultura-bakartzea eta idazleekiko harremanak mantentzeko zailtasunak.

40ko hamarkadaren erdialdera, gobernua omenaldiak eta kultura-ekitaldiak baimentzen hasi zen. 1946an liburu batzuen argitalpena eta antzerki-emanaldi batzuk baimendu ziren.

Historiografiak 1951. urtea jotzen du gerra ostearen amaiera gisa. Katalanezko literaturarako, klandestinitatearen amaiera ekarri zuen eta mundu editorial bat sortzen hasi zen sari eta lehiaketa literarioen deialdiekin. Bi aldizkari garrantzitsu egon ziren: “Poesía” (1944-1945) eta “Ariel” (1946-1951), zeinaren sustatzailea Josep Palau i Fabre izan zen. Mallorcan, 1941ean, Borja Mollek katalan-valentzierazko-balearreko hiztegia egin zuen.