Euskal Esamoldeak eta Beren Esanahiak

A

A zer alea!: Pertsona bitxia, bihurria edo berezia. A zer harria daukadan zurekin!: Zuk bai sufriarazten didazula! A zer patata daukazun galtzerdian!: A zer zuloa daukazun galtzerdian! A zer tximak dituzun!: A zer sapak dituzun! Aho bete hortz utzi ninduten: Guztiz harrituta utzi ninduten. Aho zabalka: Aharrausika. Ahopeka: Isilean, belarrira esan. Ahotik atera: Mihi puntatik kendu. Aintzat hartu: Kontuan hartu. Aintzanek begio loreak zituen: Aintzanek oso begi eztiak zituen. Aitak demanda egin dit: Aitak errieta egin dit. Aitari eskatzea dauka!: Aitari eska biezaio! Aitonak arima hortzetan dauka: Aitona hiltzear dago. Aitzaki-maitzaki: Estakuruak etengabe asmatu. Aiher naiz: Gogo bizian nago. Alajaina!: Jinko huna! Alamena eman: Nekagarri suertatzen den hitz-jarduna. Aldarte handiak izan: Gogaldi aldakorra izan. Alde hemendik!: Ospa! Aldez aurretik: Aurretiaz. Aldez edo moldez lortuko dugu: Nola edo hala lortuko dugu. Alferrik ari: Balio ez duen lana egin. Alferrik galdu: Hondatu. Amona eduki: Zorte ona eduki. Amona zena Mutilokoa zen: Hildako amona Mutilokoa zen. Anaiaren buruan ilea besterik ez da jaio: Anaia ergela da. Anaiari bizkarra berotu zioten: Anaiari jipoi ederra eman zioten. Andoni beldurrak aidean dabil: Andoni beldurrak ebakita dago. Aparaju ederra zara zu!: Ale ederra zara zu! Aparta: Oso ona, primerakoa. Apustuetan seinalea jartzea normala ohi da: Apustuetan ez da diru guztia jartzen, zati bat baizik. Ardo putzua: Ezer jan gabe asko edan. Arian-arian: Pixkanaka-pixkanaka. Arnasestuka hasi eta ia-ia konortea galdu zuen: Ia itoan zegoen eta konortea galdu ez zuenean! Arpa jotzen aritu: Adarra jo. Arkusunka dabil: Doministikuka dabil. Astarrak kumea egin arte: Oiloek txiza egin arte. Astoa saldu eta pottoka erosi: Egoera txartu. Aterik adina maratila eduki: Edozein gauzetarako erantzuna izan. Atrebentziz, nongoa zara?: Ausardia handia bada ere, nongoa zara? Atzamarra bada, eskua esan: Ahoberokeriak esaten ditu. Atzamarra bada, eskua esan: Ahobero garbia da. Aurrea hartu: Ekintza batean beste bat baino azkarrago ibili. Auzoko ateak ixtera joan: Inoren fraketan sartu nahi. Azal bete-betean egon: Oso lodi egon/izan. Azaren azpian ez geratu: Azkarra izan. Azkena ipur-tximela: Umeen jolasetan erabilia. Azpijanean aritu: Sator lana egin.

B

Ba ote? Egia ote?: Egia ote den ala ez. Babalore horrek ez daki ezer: Inuzente horrek ez daki ezer. Babak eltzetik atera: Gehiegikeriak esan. Babak eltzetik atera: Arazoak konpondu. Badaezpada ere, hilburukoa egin dut: Badaezpada ere, testamentua egin dut. Bai, zakurraren bibolina!: Bai, baita zera ere! Baietz igerri!: Zerbait jokatzeko unean esan daitekeena. Bakoitzak berea, Jainkoaren legea: Norberari dagokiona. Barra-barra: Kantitate handia. Basati halakoa: Ezjakina, astapotroa. Bat nator zurekin: Zurekin ados nago. Batek jakin: Auskalo! Bazterrak harrotzen dabil: Iskanbila sortzen ari da. Begiluze: Leihozabala. Begitan hartu: Gorrotoa edo kontrako sentimendua izan. Begiz jo: Zerbait edo norbait gustatu. Behin-behinekoa: Betirako ez dena. Belea egondako hesola baino hobea: Ez da gauza handirik, baina ezer baino gehiago bada. Bereak eta bi: Kristorenak. Bereak eta bi hartu zituen: Astindu ederra eman zioten. Bereak ikusi: Gorriak ikusi. Bere burua zuritu: Eskuak garbitu. Bere burua zuritzen saiatu da: Bere burua garbitzen saiatu da. Bere golkorako: Bere artean. Bere kasa: Bere kabuz. Berebiziko afaria egin genuen: Apartako afaria egin genuen. Bertan behera utzi: Zerbait bukatu gabe utzi. Besterik ezean: Beste erremediorik ez badago. Bete-bete eginda egon: Lepo egon. Bete-betean asmatu: Igerri. Bete-betean, Peru atarian!: Pertsonaren bat aipatu eta huraxe agertu. Beteta egon: Haurdun egon. Betiko kaka zaharrari eragin: Lelo berarekin ibili. Betilehen: Klasean dena dakiena, edo behintzat hori uste duena. Bi etxetako txakurra: Helburu ezberdinak dituena. Bidenabar: Bide batez. Bide eman: Aukera eman. Bihotzondokoa: Zerbait gertatu delako susmoa. Bila zebilena jaso: Merezi duena aurkitu. Bizitzaren gazi-gezak ohikoak dira: Bizitzak dituen gorabeherak normalak ohi dira. Bost dakizu zuk!: Ez dakizu ezer! Bostekoa luzatu zion: Eskua eman nahi zion. Bukatzen ez den soka: Amaierarik gabeko auzia. Buru-belarri: Lan batean gogor aritu. Buru-belarri aritu: Lan batean gogor aritu. Buru-buruan: Behar den tokian asmatu. Buru pittin baten jabe bazina...: Pixka bat pentsatuko bazenu... Burua joan: Zorabiatu. Buruz buru esan zidan: Aurrez aurre esan zidan. Burutik behera: Goitik behera.

D

Datorrena datorrela!: Gerta bedi gertatu behar dena. Denbora jan: Denbora pasa. Direnak eta ez direnak: Gorriak ikusi. Diruz josita egon: Aberats izan.

E

Ederra egin: Hutsen bat egin. Egin ezazu Jainkoa zahartu baino lehen: Noizbait egin ezazu. Egon hadi horretan: Baita zera ere! Egon hadi horretan!: Berehala sinetsiko diat/dinat! Tira, tira! Egonean egon: Lasaitasun ederrean. Eguzki galdatan ezinda lanik egin: Eguzkiaren saparen azpian ezin da lanik egin. Egunak joan, egunak etorri: Denbora pasa ahala. Egunari berea eman behar zaio!: Egun bereziak ospatu egin behar dira. Egunetik egunera: Denbora pasa ahala. Eguna zabaltzean abiatuko gara: Egunsentiarekin batera abiatuko gara. Ekarriko ez dut, bada!: Horixe ekarriko dudala! Ele gutxitan: Hitz laburrez. Entrema ederra daukazu: Sake ederra daukazu. Erdibana: Gauzak erditik banatu. Erdipurdi egin: Erdizka egin. Esan banion, esan nion!: Liskarra sortu zela adierazteko. Esan bazuen, esan zuen...: Ez dakit nola bururatu zitzaion halakorik esatea. Esanak esan: Gauzak bere horretan gelditu. Esaten badut, esan!: Esaten badut, dena kontatuko dut. Eskatzea zuen: Gonbidapena edo aholkua adierazteko balio du. Esku bete lan: Lanpetuta ibili. Esku ona duzu: Idazkera txukunez idazten duzu. Etsi-etsian: Beste erremediorik gabe. Etxerako modukoa: Pertsona fina, langilea. Ez aurrera, ez atzera: Egoera batetik ezin atera. Ez da oso betea: Ez da batere azkarra. Ez daukat sosik ere: Ez daukat txakur txikirik ere. Ez dit barrenak laguntzen: Ez dut gogorik. Ez gatz ez berakatz: Funtsik gabea. Ez hanka, ez buru: Zentzurik ez izan. Ez hanka, ez buru: Zentzurik gabea. Ez itzazu babak eltzetik atera: Ez ezazu txorakeriarik egin. Ez nuke inondik inora egingo: Ez nuke inolaz ere egingo. Ez zegoen askoren baitan: Oso gutxiren faltan zegoen. Ez esatekoak esan: Zentzugabekeriak esan. Ezta hurrik eman ere!: Zerbait asmatu edo jakin ez, arrastorik somatu ez. Ezinean ibili: Pattal edo makal egon.

F

Felipe eltze askotako burduntzalia da: Felipek auzi guztietan muturra sartzen du. Film hori garizuma baino luzeagoa da: Film hori oso luzea da. Firin-faran ibili: Kalean ibili ezer onik egin gabe. Fraka beltzean hari zuririk ez da falta: Etxean gobernu txarra izan. Futbola ikustera lantzean behin joaten gara: Futbola ikustera noizean behin joaten gara.

G

Gai hori puri-purian dago: Gaur egun gai horretaz asko hitz egiten da. Gainbehera: Eskatuz. Gainezka egin: Neurriz kanpo isuri. Gaitzerdi!: Eskerrak! Ganbaratik izorratuta dago: Ez dago burutik sano. Garai onean: Une desegokian. Gauerditik salto handirik egin gabe: Gaueko hamabiak inguru. Gaueko ordu txikiak: Parranda eginez ailegatzen direneko orduak. Gaur-biharretan: Bi eguneko tartean egiten dena. Gaur zortzi: Gaur asteazkena bada, datorren asteko asteazkena. Gaur zortzi ezkonduko gara: Gaur asteazkena bada, datorren asteazkenean ezkonduko dira. Gaztako ederra hartu du: Kaskarreko ederra hartu du. Geure buruaren jabe bagina, beste kuku batek joko liguke: Geure buruaren jabe bagina, gauzak ezberdinak izango lirateke. Gero gerokoak!: Gauza bakoitza bere unean. Gizon horrek puzkerra burduntzian sartuko luke: Gizon hori iaioa eta trebea da. Gogoan hartu: Buruan gorde. Golko handikoa izan: Gauza asko pairatzen dituen pertsona. Goian bego!: Requiescat in pace. Goian bego!: RIP. Goian zerua eta behean lurra bizi da: Inolako babesik gabe bizi da. Goitik jota: Gehienera ere. Gorrarena egin: Ezentzunarena egin. Goseak amorratzen nago: Goseak ebakita nago. Goseak ebakita egon: Gose handia izan. Gora jo: Pertsona garrantzitsu batengana zuzendu. Goxo-goxo, bero-bero: Oso gustura.

H

Hagina dabilenean, sabela poz: Jaten dugunean, pozik gaude. Halare!: Eskerrak! Hamaika ikusteko jaioak gara: Harridura adierazteko. Hamaika ikusteko jaioak gara: Egoera harrigarri baten aurrean erabilitako esaldia. Han ere txakurrak oinutsik: Toki guztietan berdin. Handia da horratio!: Handia da, gero! Handi-mandiak: Handikiak, jauntxoak. Hara Txema, aspaldiko partez!: Hara Txema, aspaldiko! Harira joan: Jardunaren gaiari heldu. Harira joan/etorri: Gaia kokatu, gaiari lotu. Harri eta zur geratu: Harrituta gelditu. Hasten bagara, hasi: Liskarra edo eztabaida hasi aurretik esan ohi da. Hasten banaiz, hasi egingo naiz!: Hasiz gero, dena kontatuko dut. Hau kaka-nahastea!: Mataza handiko egoera. Hau kuxidadea!: Zikin eta hankaz gora dagoena. Hau, mutila, hau! Mutur aurrean daukazu eta!: Hau, mutila, hau! Parez pare daukazu eta! Hau neska kaskarina!: Hau neska txoriburua! Hazkura izan: Hatz egiteko nahia. Hezur eta azal gelditu: Oso argal gelditu. Hezur berriturik itzuli da etxera: Erabat sendatuta itzuli da etxera. Hemen pagotxa dago: Hemen aukera ona dago. Hil artean bizi: Hainbestean bizi. Hitza jan: Agindutakoa ez bete. Hitz eman: Zerbait agindu. Hitzetik hortzera: Maiz egiten den gauza, barra-barra. Hitzetik hortzera: Bat-batean, tupustean. Hobe beharrez: Hobe delakoan. Hobe izan: Komenigarriago izan. Honez gero: Dagoeneko. Honelako gauzak muin emanda hartzekoak dira: Honelako gauzak estimazio handiz hartzekoak dira. Hor konpon, Marianton!: Bost axola niri! Horrek abilidadea auzoan dauka: Asko esan eta bat ere ez egin. Horrek ahateari igerian erakutsi!: Asko baleki bezala hitz egiten du beti. Horrek aita zuen langile: Bere aita ez dakigu, baina bera alfer hutsa da. Horrek astarrak kumea egiten duenerako ikasiko du euskara: Horrek ez du sekula ere euskara ikasiko. Horrek badaki bost!: Ezer ez jakin. Horrek burua lehengo lepotik!: Horrek berdin segitzen du. Horrek burua lehengo lepotik: Horrek berdin segitzen du. Horrek ez dauka atarramendu onik: Horrek ez du ezer garbirik aterako. Horrek ez dauka makarrik begietan: Hori oso argia da. Horrek ez du kolpe zorririk jo: Horrek ez du inoiz lanik egin. Horrek ere atzean zuloa!: Horrek ere akatsen bat badauka. Horrek hizpidea jartzen ari da: Hori hizketa-gaia ematen ari da. Horrek jakin kuanto!: Horrek bai jakin! Horrek tripa truk lan egiten du: Horrek mantenuaren truk lan egiten du. Horiek artazuriketako kontuak dira: Horiek sinesgarritasun gabeko kontuak dira. Horiek ilargi labe gainean bizi dira: Horiek oso ondo bizi dira. Hori eta ahuntzaren gauerdiko eztula... bat!: Hori eta zakurraren putza... bat! Hori eta ganbaran laia aritzea... bat!: Alferrikako lana egin. Hori egin behar dugula buruak eman dio: Hori egin behar dugula bururatu zaio. Hori gizon puska!: Hori gizon handia! Hori hutsaren hurrengoa da: Hori eta atariko haizea... bat! Hori lumatu gabeko txorikumea da: Hori ume mukizua da. Hori mozolo pinttoa da: A zer nolako alea den hori! Hori neska matraka!: Neska bihurriei esaten zaie. Hori nontzeberri hutsa da: Hori kuxkuxero hutsa da. Hori paper errea da: Baliorik ez duena. Hori plaza-gizona da: Hori jendearen aurrean ez da kokiltzen. Hori ur handitako arraina da: Handi-mandia da. Hortxe dago koxka!: Gakoa aurkitu. Hortxe nonbait: Hala moduz. Hurrengo kukua ez entzun: Hil. Hutsean ari: Etekinik gabeko lana. Hutsaren hurrengoa: Ezertarako balio ez duena.

I

Idiak bezala edaten duk: Izugarri edaten duk. Ihiak bezala edan: Zurrutero handia izan. Ilea saretzen ari zaizu: Burusoil gelditzen ari zara. Inbidia banatu zenuenean, zeuk eraman zenuen zakurik handiena!: Bekaizti hutsa zara. Inon direnak esan zizkidan: Kristorenak esan zizkidan. Inondik inora ez: Inolaz ere ez. Inoren estuaz txingarria atera: Beste pertsona batez baliatuz, norberaren arazoak konpondu. Inoren platerean sartu: Besteen arazoetan sartu. Iñakik muin egin dio irudiari: Iñakik musu eman dio. Iñakik sake ederra dauka: Mutiko ederra da Iñaki. Irtengo ote da inoiz umepetik?: Ume horiek ematen dioten lana! Itsumustuan: Itsu-itsuan. Itzal handikoa: Ospe handikoa. Itxi ezak sakristiko atea!: Itxi ezak zirrikitua! Ito larrian ibili: Jainkoak dakien moduan ibili. Izerdi patsetan: Izerditan blai. Izarrei beha egon: Ezer egin gabe egon. Ixilka-mixilka sartu da: Zaratarik atera gabe sartu da.

J

Jai eduki: Zer ez egin eduki. Jainkoaren izenean izango al da?: Egindakoak zerbaitetarako balio izango du? Jakinaren gainean egon: Abisatuta egon. Jakinaren gainean zaude!: Hori eginez gero, badakizu zer gertatuko den. Jesus batean: Denbora laburrean. (Amen batean) "Jesus amen" esan orduko kalean zen: Berehala kalean zen. Jo ta txikitu ez duenean!: Ia-ia jo eta kasik txikitu du.

K

Kaka fraketan ibili: Beldurtuta egon. Kale egin: Asmatu ez, huts egin. Kale egin du: Huts egin du. Kale gorrian: Besterik gabe, babesik gabe. Kaskagogor: Setati edo burugogor. Kolokan egon: Seguru ez egon. Kontu-kontari: Berriketan aritu. Kopeta beltza jarri du: Haserretu egin da. Kristonak esan!: Zerbait gogorra esan, adierazi... Kukuak oker jo digu: Zorte txarra izan dugu. Kukutik kukura egiten dugu: Gutxitan egiten dugu.

L

Lana beltz egin dut: Lan asko edo handia egin dut. Larrugorritan jarri: Biluzik, arroparik gabe. Larunbatero zabu-zabuka ibili ohi da: Larunbatero zialdoka ibili ohi da. Lau oilo: Oso jende gutxi. Lehenengo eta behin: Batez ere! Garrantzitsuena! Lehenik! Lekutara joan: Oso urrun joan. Lekutakoa haiz hi!: Oso toki urrunekoa denean esaten da. Lepahezurra haustea opa dizut: Zerbait txarra gerta dakizun opa. Liburua aditu batean ikusi dut: Liburua azaletik aztertu dut. Loak errea egon: Logaleak egon. Lo zorroan egon: Lo seko egon. Luze iritzita egon gabe esan zuen: Gehiegi pentsatu gabe esan zuen. Lur jo: Diru guztia galdu.

M

Maritxuren semea haur lorea da: Maritxuren semea haur lasaia da. Mela-mela: Blai-blai. Mihian herdoilik ez eduki: Ahora datorkion guztia esan. Mikel kamino betean joan zen etxera: Mikel total eginda joan zen etxera. Mirandek bere buruaz beste egin zuen: Mirandek bere burua hil zuen. Mizkina: Moko fin izan edo gaizki jaten duenaz esaten da. Musu truk: Dohainik. Mutur beltza izan: Jenio txarrekoa izan. Mutur joka ibili: Kolpeka edo borrokan aritu. Muturrez aurrera: Aurreraka erori.

N

Nagiak atera: Loaldi baten ondorengo giharren luzatzea. Nahaste-borraste: Mataza. Nahitaez joan beharra dago: Derrigorrez joan beharra dago. Negar batean: Negar zotinka. Neure gain hartuko dut lan hori: Lan hori neure kontu. Nire etxean no da to: Nire etxean andreak agintzen du. Nik haginak berdindurik ditut: Pertsona heldua naiz. Nik segurutik jokatuko nuke: Nik, badaezpada ere, ziurtasunez jokatuko nuke. Nondik ezagutu?: Pertsona bati buruzko azalpenak edo adierazpenak eskatzean. Noraezean ibili: Joateko tokirik edo helbururik ez izan. Noren aldean: Bi gauza edo gehiago konparatu. Niri ere min egin dit: Norbaitek kolpe handia hartu. Neska horrek buruan ere hesteak ditu: Neska hori jatun handia da.

O

Odola berotu: Sutu. On hutsa izan: Ogi puska izan. Oiloek txiza egin arte ez naiz lekutuko: Ez naiz inondik inora ere lekutuko. Ondo majo!: Bapo. Onetik irtenda: Senetik aterata. On dagizu(e)la!: Profita ontsa! On dagizula!: Jaten denean esan ohi da. Oraindik orain: Arestian. Orpoz orpo: Hurbiletik jarraitu. Orpoz orpo jarraitu zitzaidan: Gertutik jarraitu zitzaidan. Osasunez urratu: Gozatu. Osasunez urratu!: Zerbait berri gozatu. Oso betea ez izan: Argia ez izan. Oso jantzita egon: Asko jakin. Oso pertsona zuria da: Oso pertsona faltsua da. Osterantzean: Bestela. Oker egon: Tronpatuta egon.

P

Par egin: Berdintasuna adierazteko. Parez pare: Aurrez aurre. Pellokeriak esan: Lelokeriak esan. Pertsona zuria: Faltsua izan. Piper egin: Eskola galdu nahita. Porru eginda gelditu naiz: Neke-neke eginda nago. Putza ere ez izan eta puzkerra dela uste: Bere buruari den baino gehixeago iritzi.

S

Sano-sano: Naturaltasunez. Sartu-irten bat egin eta joan egingo gara: Bisita laburra egin eta joan egingo gara. Sasi guztien gainetik, hodei guztien azpitik: Aztiek eta sorginek erabilitako esaldia. Segapoto hori!: Leloa. Segi hemendik!: Baten bat nonbaitetik bidali. Seko gelditu da: Zerraldo gelditu da. Sena galdu: Konortea galdu. Sits eta bits jan genuen: Bapo jan genuen. Sorgin afaria: Berandu egiten den afaria. Sudurpean bai zuk indarra!: Zuk asko hitz egin, baina gero bat ere ez. Sutan egon: Haserre egon.

T

Tarteka-marteka: Noizbehinka. Tenplean egon: Tenperatura egokian. Tipula tristura: Gezurrezko lantua. Tokian tokiko: Leku ezberdinetan ezberdin. Tori eta tati egin zidan: Eskaini eta ez zidan eman. Total eginik etorri da: Mozkorturik etorri da. Total eginda etorri zen bilerara: Ink eginda etorri zen bilerara. Traste guztiak aurrean hartuta agertu zitzaigun: Bere traste eta guzti agertu zitzaigun. Trikili-trakala: Zirriki-zarraka, nola edo hala. Ttipi-ttapa: Astiro baina gelditu gabe ibili. Ttotton salara bidali gaitu: Pikutara bidali gaitu. Tupustean aurkitu nuen: Bat-batean aurkitu nuen. Txakur txikirik ez: Sosik ez, dirurik ez. Txantxetan ibili: Brometan ibili. Txapela batez bi buru estali nahian zabiltza: Gauza elkartezinak egin nahian zabiltza. Txiki-txiki egin: Xehe-xehe egin. Tximistak harturik joan zen: Korrika eta presaka joan zen. Txintxik aipatu gabe: Ezer ez esan. Txitean-pitean: Maiz. Txistu bizian atera da: Abiadura handiz atera da. Txolindu: Mozkortzeko lehenengo pausoa. Txoxoloa, halakoa!: Lelo halakoa!

U

"Udaberriko larrosa" esan zidan Arkaitzek: Lore bat bota zidan Arkaitzek. Ume honek a zer kasketak dituen!: Haserraldi gogorrak ditu ume honek. Umeak aurrean hartuta alde egin zuen: Ume eta guzti alde egin zuen. Ur errea: Baliorik gabekoa. Ur handitako arraina: Nahi handiko pertsona. Urak dakarrena urak daroa: Gauzak etortzen diren moduan joaten dira. Urak egingo du bide: Ikusiko duzu nola gertatuko den. Urak egingo du bide: Horrela gertatuko da, ikusiko duzu. Uste ez genuen zakurrak egin digu zaunka: Espero ez genuen zerbait gertatu zaigu. Usteak erdi ustel: Uste duguna eta errealitatea gauza desberdinak dira.

Z

Zakur guztiak lau hanka: Toki guztietan gauza bera. Zakurraren putza!: Kaka zaharra! Zakurraren putza!: Huskeria. Zalditik astora eta astotik lurrera: Gauzak okertuz joan. Saltsa guztietako perrexila: Istilu guztietan agertu. Zazpi belarriz egon: Arreta handiz aditu. Zeharka begiratu: Aurrez aurre ez begiratu. Zenbait, ur gaineko bitsetan bizi dira: Zenbaitek ilargia labe gainean daukate. Zenbat ditu hilak gaur?: Egunaren zenbakia jakin nahi. Zepelin galanta harrapatu genuen: Mozkor galanta harrapatu genuen. Zer jai eta zer jaiondo!: Zer arraio! Zerua irekita ikusi: Irtenbideren bat aurkitu. Zehatz-mehatz azaldu zidan: Xehetasun guztiekin azaldu zidan. Zintz egin: Mukiak kendu. Zoko-moko guztiak: Bazter guztiak. Zorioneko!: Ditxosozko. Zotz egin: Zenbait pertsonen artean zozketatu. Zuk aterik adina maratila daukazu: Zuk edozein gauzatarako erantzuna duzu. Zuk esan duzunak ez dauka ez buru, ez hankarik: Zuk esan duzuna zentzugabekeria da.