Euskal dialektoen ezaugarri fonetikoak, morfologikoak, sintaktikoak eta lexikoak: laburpen eta mapa

Euskal dialektoen ezaugarriak

Dokumentu honek euskal hizkera eta euskalki desberdinen ezaugarri fonetikoak, morfologikoak, sintaktikoak eta lexikoak biltzen ditu, herrialde edo eskualde bakoitzeko adibideekin.

M.Eu. (Mendebalde Ekialdeko hizkerak)

Fonetika: diptongoko fusioa i + z, tz > x, tx, ax > as /x/; ez + j > etx-; -/-**; iz > x (itz > tx); hitz bukaerako -uin > -un bigun/diptongokoa; ez den i bokalak palatalizazioa eragiten du (isin eta ixin, ixiten (Zeberio)); i-ren ondoko x-ren epentesia: arrixe, barrixe (Bolibar).

Morfologia: edo + x izenordain galdetzaile/soziatiboa; -gaz; 3. mailako a erakuslea: axe, ak; erakusle + iz + erakusle/moduzko atzizki elkartua; -lan mugimendu aditzan osagarria (aditza + ine); singularra/plurala azentu aldaketa; -to atzizkia adberbioetan: oparoa; -ziño atzizkietan; mugatzaile bikoitza (orrik, montañesak); plurala erakuslea singularrean oinarrituta (orrik/pl); hurbila indarrean: pasigok; pluralean tzuk berri-emankorra; nortzuk; denboraren adierazpena: garren (‘-ren buruan, barru’); bi zenbatzailea eskuinean: pasiga bi (Zeberio).

Aditza: nnri j-/edun o bokalismoa 1 eta 2; tripertsonalen oinarria edutsi; osten (‘zidaten’); -n iraganeko aditzak eratzeko; nnri hiketan di->jo- eta ju-; iraganeko ∅ morfema: salbuespena; z plugalgilea oso ugaria; partizipioa + adizki jokatua; -etan aditz izenean maileguetan; egon, ibili, jardun, eragon: ‘ari izan’ adierarekin; euskal aditz izen berrian: -tuten; 3. ir aditz jokatuetan z- rik ez: aukiesan (‘zeuzkaten’), egosan (‘zeuden’) (Zeberio); egon aditzaren pluralgilea: -z euzen (Elorrio).

Sintaxia: -(k)eran denborazko perpausetan; perpaus osagarrietan -ena; juntagailuak: zein; perpaus kausa-azaltzaileak: se; erlatibozko perpausak: -agas; salbuespenaren adierazpena: …galtzeako baño estire ta (Zeberio); zehar galdera: ia badator (Maruri-Jatabe).

Lexikoa: siku ‘lehorra’; tertzios ‘garaiz’ (Zeanuri); espabere ‘bestela’ (Zeberio); berakatz ‘baratxuria’ (Larrabetzu eta Bolibar); abade ‘apeza’; atzamar ‘eria’; berbetan ‘mintzo’; saso(e) ‘garaia’ (Elorrio); landa.

Fonetika (bigarren zerrenda): ile > ule; sudurkariak; io diptongoa ‘esan’ adierako hitzetan: diñot; ain > an 3 hitzetan: ezpan, laban, zan; andrasko ‘emaztekia’, be ‘ere’, ganeko ‘gaineko’, gitxi, jentea, lotzarie ‘lotsa’, olango ‘honelako’ (Zeberio); ardau ‘ardoa’, denpora ‘denbora’, itxi ‘utzi’, ondino ‘oraindik’ [EHHA 330], urtetan ‘irteten’ (Larrabetzu eta Bolibar); gusur ‘gezur’, kamiño ‘kamioa’, zelako ‘nolako’.

M.M. (Mendebalde Mugakoa)

Fonetika: -oa hiato zaharraren gordetzailea.
Morfologia: soz pl: akas; norab adl: -rantza; pll bizidunen adl: kana. Aditza: 3 pl morfema ergatiboa: euden (‘zuten’); izan aditzeko ir pl pleonastikoak: gintzesan.
Lexikoa: aiko ‘horra hor’.
Fonetika: etze ‘etxe’ (Larrabetzu).

M.Z. (Mendebalde Zentrala)

Fonetika: a+a > -ea asimilazioa; -e > -a disimilazioa.
Morfologia: izenordain indartuak: neu, geu, zeuek; izenordain erakusle hanpatuak: eurak; ablatiboa: -ti (Maruri-Jatabe).
Aditza: egin aditzaren irrealis erabilera: ahal, xede, agintezko perpausetan; tinte eman daiñ (‘dagian’); irten eta igo aditzek jokamolde berezia; -ado > -adu > -au partizipio burutua; -te atzizkia: ekarten, ibilten (ARKAISMOA).
Sintaxia: kausa eta helburu perpausak: -t(z)earren.
Lexikoa: fraka, prakak ‘galtzak, mediak’ (Elorrio); domeka, indaba, sarritten (Maruri-Jatabe).
Fonetika: -l- > -d-: bedar ‘belar’; urrien ‘hurbil’; andra, atara, irea ‘iratzea’; olan eta olantxe (Maruri-Jatabe).

M.Er. (Mendebalde Erdialdea)

Fonetika: txistukarien neutralizazioa (itsasaldean eta hirietan bereziki, ez da orokorra): matzan asalak, -ts, tz > tz (Elosu); -s, z > s: ausoa, besperan, estakisu; st klusterra: bost (Leitza).
Morfologia: izenordain zehazgabeak: iñor, sailekok; izenordain zehazgabeak: baten bat, baten bati; adina: soziatiboa bidez -kin; adberbio hanpatzen mugatu gabe: bero-bero; -ta morfema (mggb): sutan; zenbatzailea: -na/-one > -ón > -oi (frontoi); -an genitibo plurala: neskan ingurumariti ‘nesken inguruan’ (Zeanuri); adlatiboa: -ra gora (Larrabetzu); ablatiboa mgg eta pl: -etatik (Donosti); datiboa pl: -ai guziyai (Lezo); prosekutiboan aldera ibiltzea: Goldaatz aldea pasatzeko (Goldaratz).
Aditza: etorkizuna: -ko; partizipio burutua: -ta moduzkoan; An + egin + Al hanpatzeko; aditz batzuen gobernuan inesiboa vs adlatiboa: etziyoten laatzen ateatzen; izan ir: -a- san; edun ir: e-u: gendun, sendun (Maruri-Jatabe); dan ‘den’ erlatibozkoa (Getaria); ir -an giñan (Lezo).
Sintaxia: azalpen perpausak: -(e)la eta A + eta / PN; ukapena: -enik; aditz hanpatuan ein: kobra itte(n), pega itxen san (Maruri-Jatabe).
Lexikoa: asko (Zeanuri, Maruri-Jatabe eta Elosu); atze (Larrabetzu); aurre (Lezo); kanpa ‘kanpaia’ (Elosu); laatzen ‘uzten’ (Donosti).
Fonetika: erropa, gisonesko, seose, oin ‘orain’ (Zeberio); barru ‘barrena’, dana ‘dena’ (Larrabetzu eta Bolibar); dana, lelengo ‘lehenbizi’, oiñ ‘orain’ (Elosu); barru, barrua, barruna, erdera ‘erdara’, dana ‘dena’ (Getaria); alkar, arte, danak, oain, ondo (Donosti); bildur ‘beldur’ (Goldaratz); esan.

E.G. (Ekialde Garaia)

Fonetika: [x], j belarra; f > p bilakaera (egun ez emankorra); iren ondoko /j/ epentetikoa: -ia > -iya; -a berezkoaren egonkortasun eza: anai bat.
Morfologia: pertsona izenordain hanpatuak: neroni; nor, zein: zein; hurbiltze adlatiboa: -raka; -rikan: askoikan; adlatiboa: onea ‘hona’ (Lezo).
Aditza: edun aditzaren e erroa: or; izan aditzaren e erroa: or; joan aldaerak: nijoa; analogiaz -tu erabiliz: partizipio pleonastikoak: bizitu; -zka- pluralgile berranalizatua: diozka; dat ote: zaiote; -zue > -zute: dizutet; izan berrikuntza: nnri zat, zatzu; bokal laburdura edunen iraganean: nittun ‘nituen’, zun ‘zuen’, zittun ‘zituen’ (Leitza); -a nahiz e ibiltzea trinkoen iraganean: zakiten ‘zekiten’, zeon ‘zegoen’; -zun ‘zuen’ laburturik ibiltzea (Goldaratz).
Sintaxia: al galdera partikula.
Lexikoa: itz eiten (Donosti); puskatu (Goldaratz).
Fonetika: bañon ‘baina’ (G, N, Lapurdiko Sara); besela ‘bezala’ (G, N) (Donosti); bezela, burni [EHHA 2601], eder eta eerki, gutxi (Lezo); ixtor ‘iratzea’ (Goldaratz).

Er.Z. (Erdialde Zentrala)

Fonetika: afrikazioak: ez + z c klusterra: etzan.
Morfologia: aiek eta heiek: 3m erakusle aldaera berria: hek > a-ek > aik; ablatiboa: -rik > -etarik eta -ti > -tik; inesiboko -n morfema soziatibo atzizkian: -kin.
Aditza: -tu aditzen analogiaz -tze (-i bukaerako ad.); soildu: i zaharra saihetsetan mantendu: emoiten, ematten; nnri izan ir: zit-; 3 pl atzizki iragankorra: te naute.

N. (Nafarroa)

Fonetika: sinkopa: arts ‘arratsa’, drayzudala ‘derauzudala’.
Morfologia: instrumentala: -s; mailegutan: -(i)oi beharrean: -on eta -ion: abiona, balkona; prolatiboa: -tako: artzaitako ‘artzaintzat’ (Otsagi).
Aditza: berranalisia joan or sg: noaie, goaie, doaie; adizki laguntzaileetan y-: yintzen, yuen, yituen; NNN pl -it-: *enin erroan, palatalizazioak tt eragin: ttit ‘dizkit’, ttio ‘dizkio’; or pl eduki: dauzkizu, dauzkite, dauzkie → zki > zgi berria.
Lexikoa: patu ‘jarri’ (Leitza).

N.L. (Nafarroa Lapurdi)

Fonetika: xe > xet indartuaren aldaera berranalizatua; hitz hasierako x-.
Morfologia: kausatiboa: -ariaz / -kariaz; atzizki txikigarria: -ño: izarño, andereño; mailegutan: -oin: arrazoin, arrathoin; mailegu zaharretan: -aia: bisaia, lengoaia → mailegu berriagoak: -a[ʒ]a.
Aditza: baldintza hipotetikoa: *edin baledi, baladi…
Lexikoa: altxagarri ‘legami’; mertxika ‘muxika’; parada ‘aukera’; pekada ‘oilagorra’; p(h)indar ‘txinparta’; pittika ‘antxumea’; urririk ‘doan’; buruil ‘iraila’; erro ‘zaina’; gako ‘giltza’; julufri ‘krabelina’; kalapita ‘iskanbila’; kukulusta eta kukurrusta ‘gandorra’; pairatu ‘kasan’; urtzintz ‘doministikua’; xingar ‘urdaia’ (tocino).
Fonetika: elgar ‘elkar’; ereman ‘eraman’; gristiño ‘kristaua’; hausko ‘auspoa’; hegaztin ‘hegaztia’; hogoi ‘hogei’; (h)irrisku ‘arriskua’; jakintsun ‘jakintsua’; kondatu ‘kontatu’; saindu ‘santua’; ulitxa ‘eltxoa’; amaño ‘inudea’; arno ‘ardoa’; beherapen ‘ilbehera’; buraso ‘gurasoak’; irrintzin ‘irrintzi’.

Z. (Zuberera)

Fonetika: ü fonema: u > uw > iw > ü seigarren bokala; i-u > ü-ü: uthurri; au > ai palatalizazioa: aizo ‘auzo’; kontsonante talde berriak: lt, nt, lk, nk: althe, helthüa; ditz hasieran sabaiaurreko ahostuna [ʒ]: [ʒ]uiten; txistukari [+ahostun] v_v: ai[z´]a ‘aise’, u[z’]u ‘usu’, e[dz’]amina ‘examina’ ‘azterketa’; r fonema soildu: eran ‘erran’.
Azentua: nagusia: hitzaren azken aurreko silaban (felcx gabeko formetan); mugatu pl: azken silaban: mithilék; berezko -a dutenetan mggb gitza eta mugatu sgkoa.
Morfologia: mailegutan -(i)on(e) zaharra > on berriagoak > -ú sudurkari azentuduna: arrathú; erakusleak: hurak eta huk (+ zaraitzuko kurak analogikoa); 3.m hurak > hoiak abs, horik abs, horiek erg; aditzlag -xe indargarria + k: hortxet; aldaera bereziko atzizkiak: -ka; iz sortzaile aseka; -xkót txikigarria: emaztexkot; -as > -us: amurus.
Aditza: hiketa ir -n > ∅: nündia ‘ninduan’; dat 1sg morfema errepikatzen: -ta- -da-: min egin ditaziet ‘didate’; AN mailegatu part aldaeretan era berriak: canti ‘kantatzen dut’; *ezan pl: e- xede/aginte aldaeretan; etz-ak gaztañak > itz-, etz-, ditçagun, ditçan; aditz perifrastikoak: horra zira ‘zatoz’, jiten niz ‘nator’.
Fonetika: ard̃u ‘ardoa’; besta ‘jaia’; ebi ‘euria’; eraman, hamazortzi, hogei; -r- > -ll- bustidura: bello ‘bero’, ello ‘eroa’, holli ‘horia’; mailegu erromanikotan bustidura: khü¨txe ‘gurutze’; -an egitura berria: goizan, gañan.

I.B. (Iparralde Behe-Nafarroa)

Fonetika: -u + hiatoa: palatalizazioa: -u-a > -ia, -u > ia, -u > -uia: neuia ‘negua’; u palatala: ü grafikoki; palatalizazioa: -ue > -ie > -ii; afrikazioa: -t + z > -tz-: nor zitut tzu?; k + s > -ts-; k + x > -tx-; n + z > -ntz-; n + s > -nts-; k + z > -tz-; n + x > -ntx-; r + s > -rts-; r + z > -rtz-; txistukariak: [+ahostun] ddeu[`z]e ‘deus ere’; c klusterra: hentik ‘hemendik’; horko > horgo; hark > hak; 3. mailako erakusleen genitiboa: haren > hain; rtz c klusterra > st; V_V rh soildurik > h: ihetsi ‘irentsi’; kontsonante ozenen despalatalizazioa ñ eta ll; -ai > -ei palatalizazioa partikula gramatikaletan: be ita, be itzuten, batheiatzeko.
Morfologia: pertsona izenordain indartuak: nihaur, guhaur, zuhaur; 3. p: bera, berak; datiboa pl: -er (ei > er): mutikoer plazan; soziatiboa: -ki arkaismoa, -kila berrikuntza, -kilan berrikuntza (soz + ine); adlatiboa: -la(t); muga adlatiboa: -rano / -raano: itsasoraano; zuhaitzak: -tze geezitze ‘gereziondo’; -xe: lodixe ‘lodiegi’; -hain ‘haren’.
Aditza: ukhan: eduki; AN ondoan in bear ukhan dut; alokutiboa: xuketa; zuketa; monoptongazioak: izan, *edin & *edun; izan soiltzea: gira zira; *edin *gaditen > gaiten > giten; zadite > zite; edun naiz & niz > gi(r)a > zi(r)a; nnri zaut ‘zait’; zaun ‘zain’; zauk ‘zaik’; eradun oinarriko ad au sekuentzia; izan ir: -nd- / -nt- bitasuna: ginden ‘ginen’; z pluralgile pleonastikoa: edunen tuzt ‘ditut’; nintuzten ‘ninduten’; nintien ‘nituen’; -omen erabilera adizki laguntzailearen ondotik: izanak zitzun omen elekzioniak.
Sintaxia: bai/ez galde perpausa; zehar: -(e)n-ez / -(e)n-etz: eztakit balio duenetz erraitia; baldintza eta modu perpausak: dela > en; berant jinik ere; konpletiboak: baizik eta bezik (eta); ? p: ot(h)e: oain e hala dea othe?.
Lexikoa: azantza ‘zarata’; jin ‘etorri’ [Lapurdiko Arrangoitzetik eskuin ere jin; Zaraitzu eta Erronkarin xin].
Fonetika: atxiitzeko ‘atxikitzeko’; bate ‘batere’; bena eta na ‘baina’; giiletik ‘gibeletik’; iiltzeko ‘ibiltzeko’; intzun ‘entzun’; khundu ‘kontua’.

I.O. (Iparralde Ozeano)

Fonetika: hitz hasierako x-; o > u + sudurkari: hunat; berrikuntza zaharra: herskari eta C ozenak hasperentzea: aphez, batheiatu, bethi, borthitz, khanbio, sinhesten; Ipar Euskal Herri guztian dardarkari ubular berri-berria: dRetxo, hoR, goRi, oRdian; hasperena kontsonante ondoan ilhundu (Sara).
Morfologia: nor, noiz, non, nola galdetzaileetan analogiaz zein, zoin; zernahi izenordaina (galdetzaileetan: nahi): zonbanahi; pl sortzeko atzizki multzokaria: -zu; bat zenbatzailea mggb: batetara, batetatik; datiboa: eni (ene > eni analogiaz); bizidunen morfemak: -gan > -tan: zutan konfiantza; adlatiboa: -gana > -ta: anaietarat; ablatiboa: -gandik > -tarik: batetarik; norabide adlatiboa: -ra buruz / -ri buruz; prosekutiboa: gaindi ‘nondik’; destinatiboa: -ren kontra > -rentzat: herra ukan; gero > geroz; kausatiboan -tako: cf. frantsesezko pour.
Aditza: AN + AL laxoago: galdegaia nabarmentzeko AL + AN; NNrk gobernatzen: lagundu hoik jin güe lagüntzea; +ahal: baldintzan apodosia erran nezake ‘esango nuke’; ad iz izan & edun: demoa ederra iten balu; zitaken ‘zitekeen’ (Sara).
Sintaxia: erlatibozko perpausa: atzizki gabe: zuk erran egunean; murrizketa perpausa: bizik / bezik; aurkaritza: bainan, bena ‘baizen, baizik’; baldintza: -t(z)eko(t)z; ba- galdegaia adierazten; omen parenthetical; kausa perpausa: zeren eta; gain -z; esker mila; denborazko artu ta ‘hartu ondoren’.
Lexikoa: aRanjatzen ‘konpontzen’; behar e ‘hala behar du’; lanjerrean ‘arriskuan’; partitu ‘abiatu’ (Bithiriña); othoi ‘arren!’; pleñitzen ‘kexatzen’; xangrindu ‘penatu’ (Sara).
Fonetika: gerla ‘gerra’ (Bithiriña); aloimendu ‘ostatua, alogera’; atxeman ‘harrapatu’; ba ‘bai’; bon ‘tira’; eian ‘ea’; jelosia; lorietan ‘bozkariaturik’; marruma ‘marrua’ (Sara).

Ek.Z. (Ekialde Zentrala)

Fonetika: -e berria: berranalisia ofiziala; 2pl izenordaina: palatalizazioa -zue > -zie; gen sg soildu: -aren > -ain; -anen > -ain: etorkizuneko aditz formetan: errain ‘erranen’, izain ‘izanen’ (Bithiriña).
Morfologia: erg pl -ek (3. m hek erak > -ek), ag -ak, lat -tione > eus -zione: konparazione; polaritate negatiboko izenordain zehaztugabeak: *enor > ehor, *enon > ehon / ihun, *enoiz > ehoiz & ihoiz, *enola > ehola & ehula; izenordain zehazgabea: norna(h)i; (80) -etan hogoi > (60) -etan (h)ogei & -etan hogoi; iS konparatiboak: -ko / ∅ hautazkoa: mundu hau bezain handiko ogi bat; abl: aldizka adierazteko: zorti euntaik faten niz; adina: ine hamabost urtetan joan nintzen; bizidun ine: bait(h)an (x -gan); adl 6 abl bizidun: -ga aitainganik; soz kasu atzizkia: denbora balioa: herri güzia astelehenakin mezan; IS xedezko balioa: -rako beharrean -ko: gortáko dína bai; leku/denb: izen ine + bertan herrian berean; zenbaki banatzaileak: seira; mende erdi adb mggb > eki zab singularrean: gaztean ‘gaztetan’; instr: denbora adierazten: gabez ‘gauez’ (Leitza); hurbiltze adlatiboa: egur ketarat, etxerat, jandarmerirat, ogerat, ostatu hartarat (Sara); adb zehazgabeetan -bait: nonbatte; nahi: noanai (Goldaratz); konparazioa: gurea iduri-iduria ‘gurea bezalakoa’; igual nola: Frantziako uskara igual nola gurea da (Hiriberri-Aezkoa); prosekutiboan gaindi: karrikara gaindi ‘kalean barrena’; prolatiboan tako: erremediotako, zopatako, zukugarritako; oro: urte oro ‘urtero’ (Bindakoze); landa postposizioa: hartarik landa; -xko atzizki txikigarria: ihandixko; ondoan denborazkoa: ülhün onduan (Pixkoxet Barkox); -koz: sekülakoz ‘betiko’; buruko xedezkoa: bost min¨taren bürüko (Santa Grazi Urdax).
Aditza: di- eta de- adizkien sinkopa: tuzte; AN -n / -l > en [+etorkizuna] edain ‘edanen’; -ki aditz atzizkia: puntukaria, hanpadura, diosalarena; ze ibilki (agurra), mezara joaki ‘zioazela’; dat morfema 3 ∅: uzten dut ‘uzten diot’ (komunztadurarik gabe): hautazkoa; edun 2 hersk ahosk: 1. hersk galdu: ziuzte ‘zaituzte’ (disimilazioa); menp p aditzek + adl: eztuzu utzi bear iltzera; trinko ir nin-, hin-, gin-, zin-: nengoen > nindagoen (Berria); *iron AL iragankorretan: dirogu, droke; pl -ite- > -zki-: zazquiçu ‘itzazu’.
Aditza (trinko puntukariak): etorri > (h)eldu izan; eldu iz? ‘bazatoz?’; A trinko or sg: pl analogiaz (--tza): dabila (dabiltza pl); egon: -tzi / -zi pl: dautz ‘daude’; mende erdi: dan dala > eki zab den, dela; jakin: baleki / balaki; iraganean -en: zen, tzien ‘ziren’, nuen, zuen, genuen, nittuen, niñuen, ninduen; -en & -ela erlatib.; konpl. eta n: den, dien ‘diren’, nuela (Lezo); -zi pluralgilea joan aditzean: zoazi (Leitza); di-ren laburdura edun adizkietan: batut ‘baditut’ (Hiriberri-Aezkoa); (-na(h)i eta be(h)ar ezker): nai dut kontatu; -ezan-en erabilera hedatua: berdin da erran zatan ‘dezadan’ (Otsagi); -zue > -zie: duzie ‘duzue’ (Bithiriña); -z joan: faiten dra biltuz biltuz (Bindakoze).
Sintaxia: ahal perpausa: ad iz ine + a(h)al ezartzen ahal; inpertsonalak: AL iragankor ob du ez fan; konpletibo: ustez (eta), lap: -ela, eki: -en; ? p: -(e)la (men erd -(e)nik); erlatib p: bait, ∅; kausa p: bait-, -lakotz; denb p: -larik; emendiozko p: an + ere + al; konparatiboak: ezen ez / ezik; ezezko baldintza: non ez; eta makulua; salbuespen p: salbu (ta); adb hanpatzeko: errepikapena + mugatzaile garbi-garbia; IS hanpatu a: main bat ikusgarria ‘mahai ikusgarri bat’; konparazioan bezenbat ‘adina’: nahi duzuen bezenbat diru (Sara); bezik juntagailuaren erabilera murriztailea: eztia berze gizonik; denborazkoan ta: moxtu ta ‘moztu ondoren’; denborazkoan -koz: ordukoz; perpaus kontzesiboak: ibiliik e (Bithiriña); behar / nahi + AN: behar die ikhasi (Pikoxet Barkox); ezin + instr: ezin bildüz; ützi aditzaren osagarria adlatiboan: etzütüt nik ütziko hiltzera (Santa Grazi Urdax).
Lexikoa: deus ‘ezer’; ebatsi ‘ostu’; ostatu ‘taberna’; porroskatu ‘txikitu’; tzar ‘gaiztoa’ (Sara); dius e ‘ezer ere ez’; laster ‘korrika’; lotsatuik ‘beldurturik’; -xko atzizkia: beittixko (Goldaratz); anitz ‘asko’; eritu ‘gaisotu’ (Mezkiritz); biziki ‘oso’; saurik ‘segurik’ = ‘behintzat’ (Hiriberri-Aezkoa); gisa ‘era’; igorri ‘bidali’ (Aldude); fite ‘laster’; kazka ‘kolpea’; lotsatu ‘beldurtu’; tenore ‘garaia’; txorta ‘tanta’; ugalde ‘ibaia’ (Otsagi); afera ‘gaia’ (Bithiriña); erden ‘eriden, aurkitu’ (Bindakoze); alta ‘hala ere’; ausarki ‘ugari’; behara ‘entzunez’; doi ‘ozta-ozta’; emazte ‘emakumea’; igorri ‘bidali’; phertika ‘akuilua’; zamari ‘zaldia’ (Pixkoxet Barkox).
Lexikoa (Santa Grazi Urdax): Aitzin(e) ‘aurrea’; akhitü ‘nekatu’; aphal ‘baxua’; azkar ‘sendoa’; bürü ‘muga’ (bi urtheren bürian); deus ‘ezer’; erauntsi ‘jo’; ezi ‘ezen’; hedatü ‘zabaldu’; heñ ‘maila’; idortü ‘lehortu’; igorri ‘bidali’; lili ‘lorea’; lotsa ‘beldurra’; lotsazi ‘beldurtuarazi’; txükatü ‘lehort’.
Fonetika: arropa, betti ‘behera’; dena ‘guztia’; elkar, erdaraz, euskaraz; goitti (eskailletan goitti); leenbizi; Mixintxo eunian; -sko atzizkia: zezensko (Lezo); bertzenaz ‘bestela’; biaramun; emazteki; enseyatu ‘saiatu’; erran; gaizo ‘gaixoa’; izigarri; kontent; orai ‘orain’; -xko txikigarria: ederkixko, kontentxko, lasterxko (Sara); bakotx, beitti; biño ‘baina’; goitti eta goittitik; zeengatik ‘zergatik’ (Goldaratz); artio ‘arte’; goiti ‘gora’; guzi ‘guztia’; iduri ‘antzekoa’; orei ‘orai’ (Hiriberri-Aezkoa); beheiti ‘behera’; erran ‘esan’ (Aldude); berant ‘berandu’; bida ‘bi’ [izenik gabe]; inport ‘axola’; ongi, orai, oraño ‘oraindik’; sutan ‘erretzen’ (Otsagi); eRan ‘esan’ eta erten ‘erraten’; galdeiteko ‘eskatzeko’; uai ‘orain’ (Bithiriña); bakotx ‘bakoitza’; erran ‘esan’; orai ‘orain’; oraino ‘oraindik’ (Bindakoze); balin ‘baldin’; biga ‘bi’ [ondoan izenik ez duenean]; hats ‘arnasa’; jateko prestatzen ‘janaria prestatzen’ (Barkox); balin ‘baldin’; egin ahalak ‘ahaleginak’; erran; esküñ ‘eskuina’; izigarri; khario ‘garesti a’; lauetan hogei ‘80’; nigar; orai ‘orain’; orano ‘oraindik’; zeren ‘zergatik’ (Santa Grazi Urdax).

Aezkoa

Fonetika: -e + -a > -eia berranalisia; despalatalizazioa; monoptongazioak: naiz > niz, nau > nu.
Morfologia: adlatiboa: -ara: iduzkiára.
Aditza: iraganeko adizkietan -e morfema analogiaz: nakoe ‘nion’, zakoe ‘zion’; alokutiboan ez den xuketa: xu xira, duxu, dioxu ‘diagoxu’, diaxu ‘doaxu’; eguraldi gaietan: ari egon aizeari dao ‘eguraldi haizetsua dago’; -n pleonastikoa: nagun ‘dinagu’, xakarranoun ‘zekarrenagu’.
Fonetika: o > u: laronbata; txandakatzailea o eta u: etxukandre, txokandre, giltzurrun, biltzurron.

Zaraitzu

Fonetika: sinkopa: gra ‘gira’; ai diptongoaren gordetzaile; rz kontsonante taldeari eusten; metatesia: arratio ‘arratoi’, arrazio ‘arrazoi’; absolutibo mugatuan -ara: etxalabara ‘etxeko alaba’, gitarrara; guaren eta guauren ‘guhaure’ [berez, guhaure zaharra da] (Otsagi).
Morfologia: erakusle aditzondoetan: k-; ablatiboa lokatiboarekin: nik ama nuen kandik.
Aditza: edoki eta iduki; gintzan ‘ginen’ + ‘genituen’ (Otsagi).
Sintaxia: konparatiboetan genitibo morfema.
Lexikoa: anitz.
Fonetika: diaitu ‘deitu’; igare ‘iragan’; sauntzi ‘jaitsi’ (Otsagi).

Erronkari

Fonetika: mintzo erromanikoen ondoan: erdal eragina.
Morfologia: erakusle aditzondoetan: k-.
Aditza: ekun.
Sintaxia: mintzo erromanikoen ondoan erdal eragina: nik elerraitan diár óbeki ézik ík.
Arkaismoak: burar ‘bularra’; zirar ‘zilarra’; dud ‘dut’; dakad ‘daukat’.

H.Ñ. (Hego-Nafarroa?)

Fonetika: -e-u > i-u asimilazioa bokaletan: gindien; igurzkarien galera: beraz > beaz, gero > geo, ziren > zien (Bithiriña); *rtz c klusterraren bilakaera > st: beste (Pixkoxet Barkox).
Morfologia: bereren plural berria: beren (Bithiriña); destinatiboaren morfema: laborarientzat; cf. -tako Baxenabarren eta Nafarroa Garaian (Pixkoxet Barkox).
Aditza: pluraleko 3. pertsona aktiboaren morfema -e: die ‘dute’; eztakie ‘ez dakite’ (Pixkoxet Barkox).
Sintaxia: denborazko perpausak: batinian ‘badituenean’; cf. -larik Baxenabarren eta Nafarroa Garaian, eta -nean zaharra bi horietan (Pixkoxet Barkox).
Lexikoa: ai[ź]io ‘errazago’; Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan nagusi da, baina Gipuzkoan ere bada aixa; Etxeparek edo Leizarragak errax zeramaten aspaldi (Bithiriña).

Ark. (Arkaikoa)

Fonetika: bokalen ondoko hasperena: hola, hoR, hori, behaR; bokal sudurkariak eta v arteko h sudurkaria iraganeko vnv-ren ondorioz: lẽhẽn (Bithiriña); apala den kontsonanteen palatalizazioa: ibili; disimilaziorik ez bokal bilkuran: andrasalea; j- hurbilkaria: yoaten; berrikuntza zaharra adizkietan: sirian ‘ziren’ (egun dirauena, baina Bizkaiko franko lekutan baliatzen ez dena) (Zeanuri); palatalizaziorik ez: bilusik, ilutentan, itaudien, ixilik, ixilago, mine (Zeberio).
Morfologia: lehen mailako pertsona izenordain genitiboaren forma: ene; pertsona izenordain hanpatuak [+ Zaraitzu eta Erronkari]: nĩhãuk; osagarri zuzena genitiboan: bere hauRain batheatzeko (Bithiriña); -a gabeko inesibo zaharra: gure etxen, zonbaiten etxen; -n gabeko soziatibo zaharra: zonbaiteki; -ta- gabeko instrumental zaharra: gisa horrez; ablatibo zahar -rik: hartarik; alde sintagmaren ezkerraldean kokaturik: alde barnila ‘barreneko aldera’ (Pixkoxet Barkox); inesiboa: baten-; ablatiboa: emeti, Seberioti, ingurumariti (Zeanuri).
Aditza: tripertsonaletan *eradun oinarria: dauzut ‘dizut’; iraganeko testuetan darauzut zena (Bithiriña); -i aditzen te aditz izen zaharra: erabilten; aditz izenaren -i- morfema zaharra: hotsemaitez, igaraiten; moduzkoetan aditzak -rik hartzea: hasirik, junik; erreren erabilera zaharra: erratzen; *eradun oinarria Nor Nori Nork adizkietan: deie ‘die’ [deeie < dereie < deraie < deraue]; cf. Zuberoa/Erronkarietako au > ai palatalizazioa diptongoan; -z gabeko te pluralgile zaharra: zite ‘zaitez’ (Pixkoxet Barkox); -ten aditz izena: botat’otzen, etorteko (Zeanuri); gi partizipioan: ebai (Bolibar); irrealis partizipio atzizkirik ez: pentsa (Elorrio); de edun-en 3. pertsona pluralean iragankorrean: euren ‘zuten’ (Elosu).
Sintaxia: atributoa mugatu gabe: larriak bezañ gogor izan behar ahal dü!; dantzari zirela; osagarri zuzena genitiboan: zankuen sü onduan berotzera; kabalen hotsemaitez ‘abereak deituz’; dantza ahaide zonbaiten emaiten; phüntien bildü beharrez (Pixkoxet Barkox); mugatzailea konparazioan [Erronkarin bezala]: eudena les ‘zuten beza’ (Larrabetzu).
Lexikoa: gaur ‘gau honetan, gaur gauean’ (Pixkoxet Barkox); ala hautakaria: kantzuntzilllutzik ala bilusik (Zeberio); les ‘legez’ (Larrabetzu eta Bolibar).
I. foni: andere, güti ‘guti = gutxi’; heben ‘hemen’ (Pixkoxet Barkox); baie ‘baina’ (Zeanuri); andi ‘hani’, atera, baie ‘baina’, be ‘gabe’; oinarri zaharrak: atz-ean, aurr-e (Zeberio); arrañe ‘arraina’ [mendebalean eta ekialdean]; baya ‘baina’ [+ Nafarroan] (Larrabetzu).

Mapa dialektala

• Ekialde zabala (Morea): eremu hau ez da dialekto bat, dialektoz gaineko eremu bat baizik. Aldaerak Pirinioen bi aldeetan berdin mantentzen direlako (Iparraldean eta Nafarroako ekialdean) bereizten da horrela. Eremu honetan idorte nagusitzen zaigu.
• Erdialde zabala (Horia): eremu hau dialekto gisa hartzen dugu. Gipuzkoako zatirik handienean hedatzen da eta bertan leorte da forma nagusia.
• Mendebaleko aldaera azpidialektala (Berde-horixka): mendebaleko eta erdialdeko aldaeren arteko mezkla edo trantsizio gunea denez, aldaera azpidialektaltzat jotzen dugu. Eremu honetan sikute aldaera nagusitzen da, Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mugan.
• Mendebalaren mendebala (Berde fuertea): hau dialekto bat da eta Bizkaiko zatirik handiena hartzen du. Bertan siketa nagusitzen da.
• Agorte (Gorriz): mapako gune zehatz batean agertzen den agorte forma arkaismo bat dela esan dezakegu.

Ondorio gisa: berdez (fuertea) eta horiz ageri zaizkigun eremuak dialektoak dira; morez dagoena, berriz, dialektoz gaineko eremua da.