Euskal Atsotitzak eta Esaera Zaharrak: Bilduma Osoa

A ze parea, karakola eta barea

Esanahia: Bi pertsona oso antzekoak direnean esaten da, normalean gauza txarretan edo ohitura berdinetan.

Abenduko egun, argitu orduko iluna

Esanahia: Abenduan egunak oso laburrak direla; eguna hasi eta berehala iluntzen dela ematen du.

Aberats izatea baino, izen ona hobe

Esanahia: Dirua izatea baino garrantzitsuagoa da jendeak zutaz ondo pentsatzea eta pertsona ona izatea.

Adiskide onekin orduak labur

• Azalpena: Lagun onen artean gaudenean, denbora oso azkar pasatzen dela adierazten du.
• Baliokidea: “El tiempo vuela cuando estás en buena compañía.”
• Adibidea: Atzo nire lagunekin egon nintzen eta, konturatu gabe, arratsalde osoa pasa genuen; benetan, adiskide onekin orduak labur.

Aditzaile onari, hitz gutxi

• Azalpena: Gauzak argi eta garbi ulertzen dituenari ez zaiola azalpen luzerik eman behar.
• Baliokidea: “A buen entendedor, pocas palabras bastan.”
• Adibidea: Begirada bat nahikoa izan zen zer egin behar genuen ulertzeko; izan ere, aditzaile onari, hitz gutxi.

Ahoa zabal, logale edo gose

• Azalpena: Norbait ahoa zabalik badago, normalean logura edo gosea duelako izaten da.
• Baliokidea: “Quien bosteza, tiene sueño o hambre.”
• Adibidea: Goizean goiz klasera etorri naiz eta jende asko ahoa zabalik zegoen; argi dago, ahoa zabal, logale edo gose.

Ahotik igarrik, bihotzean zer duen egarri

Azalpena

Sentimenduak esaten ditugun hitzetan antzematen zaizkigula adierazteko.

Adibidea

Neska edo mutil batek etengabe bidaiatzeaz hitz egiten badu, barnean mundua ezagutu nahi duela esan nahi du.

Aldian behingo negarra, ogia bezain beharra

Azalpena

Batzuetan minak arintzeko negar egitea beharrezkoa dela adierazteko.

Adibidea

Egun txar bat izan ondoren negar egiten baduzu eta gero hobeto sentitzen bazara, hori osasungarria da.

Alferrak beti lanez beterik

Azalpena

Atsotitz gaitzesgarria, alferra dena beti lanaz kexaka dabilela adierazteko.

Adibidea

Ikasle batek asteetan zehar ikasten ez badu, azterketa hurbildu ahala lan pila bat izango du bat-batean.

Ametsik gabeko bizia, izarrik gabeko gaua

Azalpena

Ametsik gabe bizitzeak helbururik eta ilusiorik gabe bizitzea esan nahi du; bizitzari zentzua kentzen dio.

Adibidea

Ikasle batek beti gutxienekoa egiten du, ez du etorkizunerako ametsik. Irakasleak esaten dio: “Ametsik gabeko bizia, izarrik gabeko gaua”.

Arrats gorri, goiz euri

Azalpena

Arratsaldean zerua gorri agertzen denean, hurrengo goizean eguraldi txarra etorriko dela adierazten du.

Baliokidea

Ingelesa: “Red sky at night, sailor’s delight; red sky in morning, sailor’s warning”.

Askoren mina, tontoen atsegina

Jende asko beste batzuen ezbeharrekin pozten dela adierazten du. Besteen ezbeharrarekin pozten den jendeari kritika egiten dio.

Azkar eta ondo, usoek hegan

Gauzak azkar baina ondo egitea da egokiena; horrela dena hobeto ateratzen da.

Bakoitzak bere zoroa bizi

Pertsona bakoitzak bere arazoak eta ohiturak ditu. Besteen desberdintasunak onartzen eta errespetatzen irakasten du.

Bat eman eta bi hartu

Azalpena: Pertsona batek egoera bat aprobetxatzen duenean gehiago lortzeko. Baliokidea: “Dar la mano y coger el brazo”.

Begi itsuak negarrik ez

Azalpena: Gertukoen zorigaitz edo jokabide txarren berririk ez dugunean, sufritzen ez dela adierazteko. Baliokidea: “Ojos que no ven, corazón que no siente.”

Berak esan eta berak barre, arinaren seinale

Azalpena: Bere esanei barre egiten dien seriotasunik gabeko pertsona dela adierazteko.

Bururik ez duenak, hankak erabili behar

Azalpena: Gauzak ondo pentsatzen ez dituenak gero ahalegin handiagoa egin behar izaten du.

Dabilen harriak goroldiorik ez

Azalpena: Etengabe mugitzen edo lanean ari dena ez da gelditzen eta ez da alfertu egiten. Baliokidea: “Piedra que rueda no cría moho”.

Dagoenean bonbon, ez dagoenean hor konpon

Azalpena: Garai onetan gozatu eta garai txarretan dugunarekin moldatzen jakin behar dela adierazten du.

Eder edo itsusi, zein begik ikusi

Edertasuna edo itsusitasuna subjektiboa dela adierazten du.

Egin arren distira, denak urre ez dira

Itxuraz erakargarria edo baliotsua dirudien guztia ez dela benetan horrelakoa. Baliokidea: “No es oro todo lo que reluce”.

Egin on, eta ez begiratu non

Ongia interesik gabe egin behar dela, trukean zerbait espero gabe.

Eroriz ikasten da oinez

Pertsonok ez dugula dena lehenengoan ondo egiten. Akatsetatik ikasten dugu.

Ez gehiegi hitz egin, nahi ez bada huts egin

Kontuz hitz egitea gomendatzen du. Gehiegi hitz egiteak akatsak sor ditzake. Baliokidea: “Quien mucho habla, mucho yerra”.

Gaizki esanak barkatu, eta ondo esanak gogoan hartu

Hitz txarrak barkatu eta hitz onak gogoratu behar direla dio.

Gaur egin dezakezuna, biharko ez utzi

Egunerako egin dezakezuna gaur egin; bestela gauzak pilatzen dira.

Geroa, alferraren leloa

“Geroago egingo dut” esaten duenak azkenean ia ez duela ezer egiten.

Goseak begiak argi

Beharrak erneago eta adiago egiten gaituela adierazten du.

Gustuko lekuan, aldaparik ez

Gustuko dugun zerbait egiten dugunean, oztopoak txikiagoak direla. Baliokidea: “Sarna con gusto no pica”.

Gutxi ikasia, beti jakintsu

Gutxi dakiten baina asko hitz egiten duten pertsonak kritikatzeko erabiltzen da.

Harriak ez du begirik

Ekintza arduragabeek guk uste baino ondorio txarragoak izan ditzaketela.

Hartzeko poz, emateko hotz

Pertsona bati gustatzen zaiola gauzak jasotzea, baina ez ematea.

Hitza, bihotzaren giltza

Ahozko hitzek duten garrantzia azpimarratzen du; hitzen bidez sentimenduak ezagutzen dira.

Hobe da bat eskuan, eta ez bi auzoan

Hobe dela zerbait ziurra edukitzea, aukera handi baina zalantzazko baten zain egotea baino.

Ibilitaria gauean, logale goizean

Gauetan oso aktiboa den pertsona goizean nekatuta egoten dela.

Ikusme ona, eta elkar ezin ikusi

Bi pertsonek gauzak ondo ikusi arren, ezin dutela elkar ikusi edo ulertu.

Isilik dagoenak, ez dago gezurrik

Gutxi hitz egiten duen pertsona normalean zintzoa eta fidagarria dela.

Izenetik izanera, gogoa zubi

Zerbait benetan lortu nahi badugu, gogoa dela garrantzitsuena. Baliokidea: “Querer es poder.”

Kalean uso, etxean otso

Kanpoan jatorra dirudien pertsona batek etxean oso bestelako portaera izan dezakeela.

Lan lasterra, lan alferra

Presaka egindako lana askotan gaizki ateratzen dela. Baliokidea: “La prisa es mala consejera”.

Lanik errazena, agintzea

Agintzea errazagoa dela lana benetan egitea baino.

Nirea nire eta zurea gure

Pertsona berekoi bati buruz esaten da: bere gauzak ez ditu partekatzen, baina besteenak bai.

Nola soinu, hala dantz

Besteen iritzien arabera jokatzen duen pertsona bati buruz esaten da.

Non gogoa, han zangoa

Benetako nahia dagoen tokira pertsonaren ekintzak ere joaten direla.

Ogi gogorrari hagin zorrotza

Bizitzako zailtasunei aurre egiteko indarra eta prestutasuna behar direla.

Osasuna, munduko ondasuna

Osasuna dela pertsonak duen gauzarik baliotsuena.

Urrutiko intxaurrak hamalau; gerturatu, eta lau

Urrutitik gauzak hobeak diruditela benetan diren baino.

Ustea ez da jakitea

Zerbait sinestea ez dela nahikoa egia dela esateko.

Usteak erdia ustel

Susmoetan oinarritzea ez dela fidagarria.

Zahar hitz, zuhur hitz

Pertsona helduen hitzak fidagarriak direla. Baliokidea: “Más sabe el diablo por viejo que por diablo”.

Zenbat buru, hainbat aburu

Norberak bere iritzia duela. Baliokidea: “Sobre gustos no hay nada escrito”.

Zer ikusi, hura ikasi

Familian edo ingurunean ikusten duguna ikasi egiten dugula.

Zozoak beleari ipurbeltz

Beste bati akats bat leporatzen dionean, berak ere akats bera duela adierazten du.

Zuri guztiak ez dira irinak

Itxuraz ona dirudien guztia ez dela benetan hala. Baliokidea: “No todo lo que reluce es oro”.

Arrazoia, arma soila

Egia defendatzeko ez da indarkeriarik behar; argudio sendoak nahikoak dira gatazkak konpontzeko. Baliokidea: “La razón es más fuerte que la fuerza”.