Esterilizazioa, desinfekzioa eta desinsekzioa: metodo nagusiak eta erabilerak
Esterilizazioa
Esterilizazioa = mikroorganismo guztien deuseztapena, esporak barne.
Prozedura fisikoak
- Bero hezea edo autoklabea: materiala termoegonkorra izan behar da. Ur lurruna erabiltzen da beroa emateko. Abantailak: eraginkorra, azkarra, segurua, kostu-eraginkortasun ona. Desabantailak: plastikoa hondatu dezake, metala korrosionatu, mozteko tresnen filoa galdu, koipeak eta hautsa ezin dira esterilizatu. 121 ºC 3-5 min, 203 kPa edo 1 atm; edo 135 ºC 3-5 min, 203 kPa edo 2 atm.
- Bero lehorra edo Pasteur-Poupinel labea: kristalezko jeringak, mozteko tresnak, hautsa, koipeak eta beira esterilizatzeko. Ura gabeko beroa erabiltzen da. 140 ºC 3 h, 160 ºC 2 h, 170 ºC 1,5 h, 180 ºC 30 min.
- Gamma irradiazio ionizatzailea: industria farmazeutikoan, kateterrak, jeringak eta plastikoa esterilizatzeko. 4,5 Mrads.
- Iragazki-mintzak: likidoak esterilizatzeko.
Prozedura kimikoak
- Etileno oxidoa: material termosentikorra baztertu behar da, eztanda egin dezake. Ziklo beroa: 63 ºC 2-2,5 h, %60 hezetasuna, 450 mg/l. Ziklo hotza: 50 ºC 4 h, %hezetasun altua, mg/l. Esterilizatu ondoren aireztatu behar da.
- Plasma gasa: material termosentikorrentzat. Azido perazetikoarekin, hidrogeno peroxidoarekin eta beste batzuekin: glutaraldehidoa, formaldehidoa, hidrogeno peroxidoa.
Desinfekzioa
Desinfekzioa = mikroorganismo begetatiboen deuseztapena, esporak ez. Antisepsia: azalean edo mukosetan egon daitezkeen mikroorganismoen ezabaketa.
Prozedura fisikoak
- Irakitzea (likidoa ºC-tan).
- Pasteurizazioa: 63 ºC 30 min edo 75 ºC 1 min edo 90 ºC 30 s; ondoren azkar hoztu behar da. Elikagaiak eta bero handia jasan ez dezaketen materialak.
- Ultrasoinuak: entzimen eta agente bakteriano erauzteko, fomiteei itsatsitako materia organikoa kentzeko, beste desinfekzio metodo bat erabili aurretik.
- Airearen iragazketa eta fluxu laminarra: HEPA iragazkiek airea egokitzen dute; fluxu laminarrean airea modu bertikalean, horizontalean eta zeiharrean 0,45 m/s-ra pasatzen da. Kirofanoetan, isolamendu geletan, erredurak jasan dituzten gelatan erabiltzen da. Beste batzuk ultramorea izpiak dira.
Prozedura kimikoak
- Kloroa eta deribatuak: kloroa: uraren klorazioa. Deribatuak: lixiba, kaltzio hipokloritoa... Gainazalen desinfekzioa eta oxidazioa jasaten duten materialetan, antisepsia eskuen garbiketan. Azala eta mukosak narritatzen dituzte dilui egokirik gabe erabiltzen badira; hipokloritoa ingurumenean metatzen da eta toxikoa da.
- Iodoa eta deribatuak: iodoa: iodozko tintura edo Lugol. Eraginkorra baina desabantailak ditu: zikintzen du, nekagarria, alergenikoa, zikatrizazioa atzeratzen du. Larrialdietako desinfekziorako bakarrik erabiltzen da, azkarra delako. Deribatuak: iodoforoak. Ez dute iodoaren desabantailarik, baina ez dira hain eraginkorrak eta azkarrak. Azalaren eta mukosen antisepsia, kirurgian eskuen garbiketa eta gaixoaren azalaren garbiketa. Iodoa xurgatzen da jaioberrietan eta helduetan, tiroide arazoak sortu gabe; jaioberri goiztiarretan ez erabili.
- Ur oxigenatua: %3an zauretan, mukosen desinfekzioa; %6-10ean fomiteen desinfekzioa. Produktu seguruenetarikoa da.
- Azido perazetikoa: %0,25-0,35eko soluzioan kirurgiako tresnen desinfekzioa. Segurua eta eraginkorra.
- Aldehidoak: Glutaraldehidoa: diluziorik gabe %2, diluzioan 1/8 edo 1/6 produktu komertzialetan. Optika instrumentalen, plastikoen, kautxuen eta kateterren desinfekzioa. Desabantailak: azala eta mukosak narritatzen ditu, deuseztapenak ingurumen arazoak sor ditzake eta 14 egun itxaron behar dira urera botatzeko. Ortoftalaldehidoa: diluziorik gabe %0,55, endoskopioen desinfekzioa urologian izan ezik, anafilaxia arazoengatik. Azalerako eta mukosetarako ez oso narritagarria, baina asko zikintzen du. Goi-mailako desinfekzioetan, glutaraldehidoa baino garestiagoa baina errentagarritasuna hobea.
- Alkoholak: etilikoa, isopropilikoa: beste produktu batekin batera, gainazalen, termometroen, mozteko materialen desinfekzioa, eskuen garbiketa. Aireztapena behar du, eta kontuz biltegiratu behar da eztanda egin dezakeelako.
- Fenola eta deribatuak: XIX. mendean kirurgian asko erabili; gaur egun gutxi. Gainazalen desinfekzioa, beste produktuen eraginkortasuna handitzeko, antiseptiko eta kosmetika soluzioen kutsadura ekiditeko.
- Tentsioaktiboak: anionikoak: xaboiak, pertsonal sanitarioarentzat, pazienteen garbiketa. Kationikoak: amonio deribatuak, anfoteroak, gainazalen desinfekzioa, beste produktuekin batera.
- Deribatu mineral eta organomineralak: oso gutxi erabiltzen dira, erredurentzako krema antiseptikoetan.
- Klorhexina: gehiegi erabiltzen denez erresistentziak agertu dira, nahiz eta agerpena oso motela izan. %5eko kontzentrazioan ur soluzioan, alkohol soluzioan (%0,5-2) azalaren desinfekzioa, kirurgia taldeen eta pazienteen garbiketa, azal infekzioak, ahoko higiene. Ez da goi-mailako desinfekzioa endoskopioetan. Erreakzio alergiko gutxi, ez da narritagarria azalerako eta mukosetarako. Konjuntibitisa lentillekin erabilita. Ez erabili nerbio-sistema zentralean, meningeetan edo timpano zulatuetan.
- N-duopropenida: kontzentrazio baxuetan %0,44, instrumentaletan, gainazalen desinfekzioa. Alkoholarekin batera eraginkorragoa; eskuen eta azalaren garbiketa. Toxizitate baxua, materialak ez ditu kaltetzen.
Desinsektizazioa
Desinsektizazioa = artropodoen aurkako borroka.
Prozedura fisikoak
- Armiarmak, lanparak, bero hezea, putzuen lehortzea, hondakin solidoen deuseztapen egokia, hondakin uren arazketa.
Prozedura kimikoak
- Intsektiziden bidez: kontaktuz, ingestioz edo inhalazioz deuseztatzen dira. Kontuan hartu irizpideak: toxizitatea (ekosistema), espezifikotasuna, egonkortasun fisiko-kimikoa, ekonomia.
- Asfixiagarriak: airea kendu, oso gutxi erabiltzen dira.
- Estomakalak: janarekin hartzen dira, oso gutxi.
- Fumiganteak: gasa inhalatzen da, leku itxietan oso eraginkorrak.
- Kontaktukoak: epikutikula liposolugarria dela eta barneratzen dira.
- Organokloratuak: denbora luzez mantentzen dira ingurumenean, intoxikazio kronikoak; batzuk baztertu dira.
- Organofosfatuak: gutxiago mantentzen dira baina toxizitate handia dute; ingurumenean, elikagai industrian eta etxeetan erabiltzen dira.
- Karbamatoak: beste bien artean daude, mantentze denbora eta toxizitateari dagokionez. Ingurumenean erabiltzen dira, elikagai industrian ere.
- Piretroide sintetikoak: argiarekiko, hezetasunarekiko eta airearekiko desegonkorrak; artropodoetan paralisi oso azkarra eragiten dute, gizakietan efektu lokalak soilik. Oso toxikoak arrainentzat eta hegaztientzat. Gaur egun gehien erabiltzen direnak.
Arazoak
- Artropodoen erresistentzia: komeni da intsektizida desberdinak erabiltzea eta kanpainak sakonak eta azkarrak izatea, beste metodo batzuekin batera.
- Gizakietan intoxikazio akutuak (profesionaletan istripuak) eta kronikoak (organismoan metatzen direnak).
- Ingurumenaren kutsadura: lurzorua, ura, atmosfera, bizidunak, kate trofikoan metatzen direnak.
Neurriak
- Kontrol biologikoa: artropodoak jaten dituztenak edo haientzat patogenoak direnak.
- Metodo genetikoak: artropodoen esterilizazioa.
- Landare erresistenteak sortzea.
- Hormonak: artropodoen hazkuntza anormala eragiteko.
- Artropodoen jokaera aldatzeko substantziak: feromona sexualak, urruntzeko feromonak.
Desratizazioa
Desratizazioa = arratoien kontrola.
Desratizazio pasiboa
- Elikagai blokeoa: hondakin solidoen deuseztapena, hondakin uren ere; elikagaien biltegiratze egokia, 30-40 cm-ra; eraikuntzetan zuloak ez.
Desratizazio aktiboa
- Prozedura mekanikoak: tranpak (zepoak).
- Prozedura fisikoak: ultrasoinuak, hil gabe urrunarazteko.
- Prozedura kimikoak: antikoagulanteak (oben kontra), heste-flora kaltetu gabe bitamina ekoizten ez duten antibiotikoak, 2. mailako koagulanteak.
- Prozedura biologikoak: karraskariak jaten dituztenak eta patogenoak direnak.