Espainiako II. Errepublika, Gerra Zibila eta Euskal Estatutua

Espainiako II. Errepublika (1931-1936)

1930ean Primo de Riveraren diktadura amaitu eta behin-behineko gobernu militar bat osatu zen. Donostian errepublikaren aldeko taldeek Donostiako Ituna sinatu zuten. 1931ko udal hauteskundeetan alderdi errepublikarrek irabazi, eta Alfontso XIII.a erbesteratu ondoren, apirilaren 14an Espainiako II. Errepublika ezarri zen.

Errepublika laikoa eta demokratikoa izan zen, giza eskubide zabalak bermatzen zituena. 1931ko ekainean ezkerrekoek irabazi eta Manuel Azaña presidente bihurtu zen. Emakumeek sufragio pasiboa zuten, baina ez zuten bozkatzeko eskubiderik.

1933an, Azañaren gobernuaren aurkako errepresioek eta eskuineko alderdien gorakadak dimisioa eragin zuten. Ondorengo hauteskundeetan CEDA eta Partidu Errepublikar Erradikalak irabazi zuten; Alejandro Lerrouxek gobernua osatu zuen. Gobernu honek ezkerraren erreformak bertan behera utzi zituen, eta inboluzioak Asturias eta Katalunian altxamenduak eragin zituen.

1934an, Lerrouxek CEDAko hiru diputatu ministro izendatu ondoren, greba orokorra egin zen. Estraperlo ustelkeria eskandaluaren ondoren, 1936ko otsailean dimititu egin zuten.

1936ko otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi zuen. Gobernuak erreformak jarraitu zituen: amnistia eman, Kataluniako autonomia berrezarri eta nekazaritzaren erreforma martxan jarri. Eskuina erradikalizatu eta Falangea bezalako alderdiek indarkeria erabili zuten. Castillo tenientearen eta José Calvo Soteloren hilketek Espainiako Gerra Zibila piztu zuten.

Espainiako Gerra Zibila (1936-1939)

Espainiako Gerra Zibila urte luzez pilatutako tentsio politiko eta sozialen ondorio izan zen. II. Errepublikaren garaian gizartea oso polarizatuta zegoen: ezkerreko indarrek erreforma sakonak bultzatu nahi zituzten, eta eskuineko sektore kontserbadoreek tradizioa eta ordena sozial klasikoa defendatu zituzten.

1936ko uztailean tentsioa areagotu zen. Uztailaren 17an Afrikako tropak matxinatu ziren eta altxamendua penintsulara zabaldu zen. Emilio Molak antolatu zuen eta, José Sanjurjoren heriotzaren ondoren, Francisco Francok hartu zuen gidaritza.

Gatazkak nazioarteko dimentsioa izan zuen: Alemania naziak eta Italia faxistak Francoren alde egin zuten (Gernikako bonbardaketa barne), eta Errepublikak Sobietar Batasunaren laguntza jaso zuen. Britainia Handiak eta Frantziak ez-esku-hartze politika mantendu zuten. 1939ko apirilaren 1ean gerra amaitu zen, Francoren diktadura luze bati hasiera emanez.

Euskal Autonomia Estatutua

II. Errepublikarekin autonomia lortzeko itxaropena sortu zen. Euskal Herrian hiru saiakera egin ziren:

• Lizarrako Estatutua: Karlista eta EAJk bultzatua, tradizionalista zen eta Madrilgo gorteek uko egin zioten.
• Bigarren proiektua: Batzar Kudeatzaile batek egina, baina eskuindarren gobernuak gelditu zuen.
• 1936ko Estatutua: Fronte Popularraren garaian, Indalecio Prietok eta Jose Antonio Agirrek bultzatua. Bizkaian bakarrik izan zen indarrean, gerra egoeran.

Jose Antonio Agirre lehendakari hautatu zuten, baina Eusko Jaurlaritza atzerrian egituratu behar izan zen.

Kronologia eta Gertaera Garrantzitsuak

• Primo de Riveraren diktaduraren amaiera eta Donostiako Ituna.
• 1931ko Konstituzioa eta Errepublikaren aldarrikapena.
• Biurteko Erreformista eta Nekazaritzaren Erreformarako Legea.
• 1934ko urriko Iraultza.
• Fronte Popularraren garaipena (1936).
• Gerra Zibilaren hasiera eta Iparraldeko konkista.
• Gernikaren bonbardaketa eta Ebroko gudua.
• 1939: Gerraren amaiera eta diktaduraren hasiera.