Espainiako Historia Garaikidea eta XX. Mendeko Mundua

1. Alfontso XIII.a eta Errestaurazioaren Sistema

• Alfontso XIII.a: Errege ahula.
• Sistema: Txandakatzea eta itundutako boterea.
• Ustelkeria: Kazikismoa eta erositako botoak.
• Oposizioa: Langileak eta nazionalistak.

2. Errestaurazioaren Krisia

Garai honetan Aste Tragikoa eta matxinada soziala gertatu ziren. 1917ko krisia hiru protestatan banatu zen. Ondoren, pistolajismoa eta kaleko indarkeria nagusitu ziren.

3. Primo de Riveraren Diktadura

• Annualeko hondamendia: Porrot handia eta Picasso espedientea (txosten militarra).
• Estatu-kolpea: 1923ko kolpea eta diktadura militarraren hasiera.
• Ekonomia: Monopolioak sortu ziren (CAMPSA eta Telefónica).
• Bukaera: Donostiako Ituna eta oposizio batua.

4. Bigarren Errepublikaren Proklamazioa

1931ko apirilaren 14an Errepublikaren proklamazioa gertatu zen. 1931ko Konstituzioa oso progresista izan zen, eta emakumeen botoa lortu zen Clara Campoamorri esker.

5. Biurteko Erreformatzailea

Aldaketa sakonak eman ziren: Nekazaritza Erreforma eta lur-banaketa. Hala ere, Casas Viejas-eko gertakariek krisi politikoa eragin zuten.

6. Biurteko Kontserbadorea eta Fronte Popularra

Biurteko Kontserbadorean erreformen etena gertatu zen, eta 1934ko Urriko Asturiasko iraultza piztu zen. Ondoren, Fronte Popularrak (ezkerraren garaipena) irabazi zuen. Calvo Sotelo eskuineko buruzagiaren erailketak egoera larritu zuen.

7. Gerra Zibila (1936-1939)

• Hasiera: 1936ko uztaileko kolpe militarra.
• Aldeak: Matxinatuak (Franco eta faxistak) eta Errepublikanoak (ezker zatitua).
• Nazioartea: Ez-eskuartzea eta Europa neutrala.
• Gatazka: Madrilgo bataila (hiriburuaren erresistentzia), Gernikako bonbardaketa (alemaniarren eskutik) eta Ebroko bataila.
• Amaiera: 1939ko apirilaren 1ean, errepublikanoen porrotarekin.
• Ondorioak: Exilioa eta diktadura luzea.

8. Bigarren Mundu Gerraren Jatorria

Totalitarismoen gorakada (Hitler eta Mussolini) eta Versaillesko Itunaren ondoriozko alemaniar umiliazioa. 1929ko Crack-ak krisi ekonomikoa ekarri zuen. Nazien hedapena eta Ardatza (Berlin-Erroma-Tokio) sortu ziren, aliatuen gelditasunaren aurrean.

9. Gerraren Hasiera eta Ofentsibak

1939an Polonia inbaditzean hasi zen gerra. Alemaniak Blitzkrieg edo tximista-gerra erabili zuen bere erasoetan.

10. Gerra Mundiala eta Aliatuen Garaipena

Pearl Harborreko japoniar erasoaren ondoren, AEB gerran sartu zen, funtsezko laguntza emanez. 1944an Normandiako lehorreratze handia gertatu zen. Gerra bonba atomikoekin (Hiroshima eta Nagasaki) amaitu zen.

11. Nazien Okupazioa eta Genozidioa

SS eta Gestapo nazien poliziak kontrola ezarri zuten, baina erresistentzia antitotalitarioa sortu zen. Holokaustoa eta juduen sarraskia sarraski-esparruetan gertatu zen. Errepublikano espainiar asko ere deportatu zituzten.

12. Gerraostea eta Bake Akordioak

Yalta eta Potsdamgo bake-konferentzietan Alemania lau eremutan banatu zen. Nuremberg-eko epaiketetan naziak zigortu zituzten eta 1945ean NBE sortu zen munduko bakea bermatzeko.

13. Mundu Bipolarra eta Gerra Hotza

Mundu bipolarra bi superpotentziatan banatu zen, Altzairuzko oihalak Europa bereiziz. Truman doktrinak komunismoaren itxitura bilatu zuen. Gerra Hotzak tentsio iraunkorreko garaia markatu zuen.