Espainiako Historia Garaikidea: XIX. Mendea eta Berrezarkuntza

Espainiako Independentzia Gerra (1808-1814)

Napoleonen Frantziarekin sinatutako aliantzak eta Portugalen inbasioak Espainiako Independentzia Gerra (1808-1814) eragin zuten. Frantsesek Baionako Estatutua aplikatu zuten, eta frantsestuak (José I.aren aldekoak) agertu ziren. Garai honetan, Elizaren ondasunak desjabetzeko desamortizazioa prozesuak hasi ziren.

Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Gerra garaian, Cadizko Gorteak eratu ziren Fernando VII.a errege legitimo gisa defendatzeko. 1812ko Cádizko Konstituzioa bere garairako oso aurreratua zen: herri-subiranotasuna eta gizonezkoen sufragio unibertsala defendatzen zituen.

Fernando VII.aren erregealdia

Fernando VII.a Espainiara itzuli zenean, hiru fase nagusi izan zituen bere erregealdiak:

• Seiurteko absolutista (1814-1820): Cadizko Konstituzioa indargabetu eta absolutismoa berrezarri zen.
• Hirurteko liberala (1820-1823): Riegoren pronuntziamenduak liberalismoa ekarri zuen, baina San Luisen Ehun Mila Semeen ejerzitoak amaiera eman zion.
• Hamarkada deitoragarria (1823-1833): Absolutismoaren itzulera eta Amerikako kolonien independentzia prozesuak.

Ondorengotza arazoak konpontzeko, Santzio Pragmatikoa ezarri zen, Lege Salikoa (emakumeak tronutik baztertzen zituena) baliogabetuz. Honek Isabel II.aren erreginaldia eta Gerra Karlistak ekarri zituen.

Gerra Karlistak

Fernando VII.a hil ondoren, bi bando nagusitu ziren:

• Karlistak: Antzinako Erregimenaren, absolutismoaren, Foruen eta Lege Salikoaren aldekoak.
• Liberalak: Konstituzioaren, botere banaketaren eta Isabel II.aren aldekoak.

Hiru gerra izan ziren, baina lehenengoak (1833-1840) eta hirugarrenak (1872-1876) izan zuten eragin handiena Euskal Herrian.

Isabel II.aren erregealdia

Isabel II.a adin txikikoa zenez, Maria Kristinaren eta Esparteroren erreginaordetzak izan ziren. 1843an adin nagusitasuna lortu zuen. Garai honetako gakoak:

• Mendizabalen Desamortizazioa (1836).
• 1845eko Konstituzioa: Errolda-sufragio mugatua eta erregearen botere handia.
• Politika: Moderatuen eta progresisten arteko lehia, demokraten eta errepublikarren sorrerarekin batera.

Berrezarkuntza (1874-1931)

Martinez Camposek Alfontso XII.a errege izendatu ondoren hasi zen. Ezaugarri nagusiak:

• Txandakatzea: Liberalen (Sagasta) eta kontserbadoreen (Cánovas) arteko botere banaketa.
• Kazikismoa: Landa eremuko ustelkeria eta hauteskunde iruzurra.
• 1876ko Konstituzioa: Estatu konfesionala eta subiranotasun partekatua.

Etapa hau Alfontso XIII.aren erbesteratzearekin eta Bigarren Errepublikaren etorrerarekin amaitu zen.