Energia: Motak, Propietateak eta Aurrezpena
Energiaren definizioa
Energia: sistema materialek beren burua edo beste sistema material bat eraldatzeko duten gaitasuna da.
Energia motak
- Elektrikoa: korronte elektrikoak duen energia da.
- Elektromagnetikoa: erradiazio elektromagnetikoen bidez transmititzen den energia da.
- Kimikoa: erreakzio kimikoetan trukatzen den energia da.
- Termikoa: materia osatzen duten partikulen higiduraren eraginez sortzen den energia da.
- Nuklearra: atomoen nukleoan dagoen energia da.
- Fisio-erreakzioa: atomo astunen nukleoaren zatiketa da.
- Fusio-erreakzioa: atomo arinen nukleoen elkarketa da.
Energiaren propietateak
- Transferentzia: energiak sistema material batetik beste batera pasatzeko gaitasuna du (adibidez, tenislariak).
- Transformazioa: energia hainbat eratan ager daiteke, eta gai da era batetik bestera pasatzeko (adibidez, butano-bonbona).
- Kontserbazioa: guztizko energia-kantitateak konstante irauten du transformazio guztietan; hasierako eta amaierako energia-kantitateak berdinak dira.
Energia-iturriak
Energia-iturri berriztaezinak
Erabili ahala agortzen diren energia-iturriak dira, kantitate mugatuan daudelako. Gaur egun gehien erabiltzen direnak: ikatza, petrolioa, gas naturala eta uranioa.
Energia-iturri berriztagarriak
Behin eta berriro erabili arren, etengabe berritzen diren energia-iturriak dira. Gehien erabiltzen direnak: ura, eguzkia, haizea, biomasa eta lurraren barneko beroa.
Energiaren erabilera
Baliabide energetikoak ez dira planeta osoan berdin erabiltzen. Adibidez, munduko biztanleen herenek zura eta ikatza bakarrik erabiltzen dituzte energia-iturri gisa. Herrialde garatuetan, aldiz, kontsumitzen den energiaren erdia elektrikoa da.
Zentral elektrikoa
Zentral elektrikoetan, energia-iturri jakin batetik datorren energia elektrizitate bihurtzen da.
- Turbina: uraren edo lurrunaren energia zinetikoa transmititzen dio sorgailu bati.
- Sorgailua: energia elektrikoa sortzen du, turbinak transmititzen dion mugimendua baliatuz.
Energia etxean aurreztea
- Eguzki-argia ahalik eta gehien aprobetxatzea.
- Etxetresna elektriko eraginkorrak erabiltzea.
- Eraikinak ahalik eta gehien isolatzea, energiarik ez galtzeko.
- Ur gutxiago kontsumitzea: dutxatzea eta ez bainatzea, eta beharrezkoa ez denean txorrota ixtea.
Hondakinak birziklatzea
Kontsumitzen ditugun produktu landuak birziklatuz, energia aurrezten dugu; izan ere, produktu horiek fabrikatzeko behar den energia-kontsumoa murrizten da.