Ekonomiaren Oinarriak: BPG, Langabezia eta Inflazioa
Sarrera: Zer da Ekonomia?
Ekonomia baliabide mugatuen esleipen egokia, aberastasun sorrera, zerbitzuen ekoizpena, banaketa eta kontsumoa aztertzen dituen zientzia da.
Ekoeragileak (merkatuko parte-hartzaileak):
- Kontsumitzaileak
- Enpresak
- Estatua
- Atzerria
Funtsezko ekonomia-fluxuak:
- Kontsumoa: Zerbitzuak eskuratzean gastatutako errentaren zatia.
- Aurrezkia: Kontsumitzen ez den errentaren zatia.
- Inbertsioa: Enpresek, familiek eta administrazioek ondasun iraunkorretan egindako gastua, kontsumorako ondasun berriak sortzeko erabilia.
Mikroekonomia eta Makroekonomia
Mikroekonomia: Ekoeragileen funtzionamendua eta joerak aztertzen ditu.
Makroekonomia: Ekonomiaren funtzionamendu globala aztertzen du.
1. Hazkunde Ekonomikoa eta BPG
Garapen ekonomikoa neurtzeko, BPG (Barne Produktu Gordina) erabiltzen da. BPG herrialde batean, denbora-tarte batean, ekoitzitako ondasun eta zerbitzu guztien balio totala da, bertakoek zein atzerritarrek egindakoa.
Ondasun motak BPGn
- Tarteko ondasunak: Ekoiztu ez but saldu bai direnak (ez dira kontuan hartzen).
- Amaierako ondasunak: Kontsumorako zuzenak edo ekoizpenean erabiltzen ari direnak (kontuan hartzen dira).
BPGaren Kalkulu-metodoak
- Gastuaren metodoa: Hiru ekoeragileek egindako gastua batuaz. Barne-eskaria kontsumo pribatuaren, publikoaren eta kapital-eraketa gordinaren (KEG) batura da.
- Diru-sarreren metodoa: Herrialde bateko ekoizpen-eragileen diru-sarrerak kontuan hartuta (soldatak + aurrezkiaren interesak + ondare-errentak enpresentzat irabaziak, estatuarentzat zergak).
- Ekoizpenaren metodoa: Amaierako ondasun eta zerbitzuen batura kontuan hartuta. Balio erantsia ekoizpen-etapa bakoitzean gehitzen da.
BPG Nominala eta Erreala
- BPG nominala (prezio arruntak): Aztertzen den urteko eguneko preziotuan emana, saldutako prezioa adieraziz.
- BPG erreala (prezio kateatuak, inflaziora egokitua): Aztertzen den urteko herrialde baten ekoizpena, oinarri-urteko prezioetan.
BPGaren Balioak eta Arazoak
- BPGaren deflaktorea: BPG erreala eta nominala alderatuz, urte horretako prezioen igoera edo jaitsiera ikustea.
- BPGaren aldakuntza: Aurreko aldiarekiko aldakuntza.
- Arazoak: Autoekoizpena, autokontsumo boluntarioa eta etxekolanak ez dira kontuan hartzen; administrazio publikoak nazioari egindako aportazioaren adierazle txarra da (ez dagoelako fakturaziorik); eta ez da bizi-kalitatearen adierazle zuzena.
NPG eta Aberastasun Adierazleak
NPG (Nazio Produktu Gordina): Herrialdeko biztanleek, herrialdean eta atzerrian ekoiztutako ondasun eta zerbitzuen balio totala.
Aberastasunaren adierazleak:
- BPG per capita: Ekonomia horretako biztanleen artean banatuta.
- BPG PPA per capita: Beste herrialde batean gauza bera erosteko fikziozko moneta batekin kalkulatutako biztanleko BPG.
- PPA (Erosahalmenaren parekotasuna): Bizikostua kontuan hartzea.
- Aberastasunaren banaketa kurba: Banatuta dagoen edo pertsona gutxiren menpe dagoen ikusteko.
- Krisiaren eta atzeraldiaren definizioa: Ondoz ondoko bi hiruhilekotan herrialdeko BPG txikiagoa 0 bada, ekonomia atzerialdian dago.
2. Langabezia eta Enplegua
Langabezia-tasa: Lan egin nahi izan arren, lanik aurkitu ez dutelako lan egiten ez dutenen proportzioa, biztanleria aktiboa kontuan hartuta.
Datu-iturriak: SEPE / LANBIDE (lana bilatzen ari diren pertsona inskribatuak).
Langabeziaren kausak:
- Langabezia frikzionala: Lan batetik bestera aldatzean gertatzen den aldi baterako egoera.
- Egiturazko langabezia: Eskariaren eta eskaintzaren arteko desoreka (langileak ez daude prest).
- Denboraldiko langabezia: Urtean zehar gertatzen diren jarduera puntualak.
- Langabezia ziklikoa / keynesiarra: Enpresek lanpostuak murrizten dituzte etorkizuneko salmenta murrizketagatik.
3. Prezioen Egonkortasuna eta Inflazioa
KPI (Kontsumorako Prezio Indizea): Inflazioa kalkulatzeko erabiltzen da.
Inflazioaren eragina beste herrialde batzuetan: Lehiakortasuna galtzea nazioarteko merkatuan. Txanpona ez da erakargarria atzerriko inbertsioetarako.
Inflazioaren aurkako neurriak: Ekonomia hazkunteko neurriak. Europako Banku Zentralak (EBZ) euroguneko prezio-egonkortasuna mantentzea du helburu, interes-tasak igoz edo jaitsiz.
KPIH (Kontsumo Prezio Indize Harmonizatua): Europako gainontzeko herrialdeetako KPIekin alderatzeko balio du.
4. Finantza Publikoak eta Aurrekontuak
Finantza publikoen oreka: Gastu publikoaren eta zergen arteko erlazioa.
Sektore publikoaren funtzioak: Erregulatzailea, hornitzailea, fiskala eta egonkortzailea.
- Aurrekontu-saldoa: Estatuaren diru-sarreren eta gastuen arteko aldea.
- Defizit publikoa: Estatuaren sarrerak gastuak baino txikiagoak direnean.
- Zor publikoa: Metatutako defizit publikoa.
- Superabit fiskala: Diru-sarrerak gastuak baino handiagoak direnean.
5. Kanpo Oreka eta Merkataritza
Ordainketa-balantza: Herrialde baten eta gainerako munduaren artean ondasun, zerbitzu eta aktibo finantzarioen trukea erregistratzen duen dokumentua.
Kanbio-tasa: Munduko herrialde arteko produkzioa eta diru-trukea neurtzeko balio du. Moneta nazionalean adierazitako dibisa baten balioa da.
Kanbio-tasa motak:
- Kanbio-mota finkoa: Banku zentralak monetak beste moneta batekin duen trukea finkatzen du.
- Kanbio-mota aldakorra: Monetaren eskariaren eta eskaintzaren arabera finkatzen da.
- Flotaziozkoa: Merkatuaren gorabeheren arabera mugitzen dena.