Dereito de Sucesións en Galicia: Reservas, Lexítima e Imputación

Reservas, lexítima e imputación no dereito de sucesións de Galicia

1. Clases de reservas. Como acontece coas lexítimas, as reservas hereditarias son supostos que conlevan límites á liberdade de testar. Cómpre advertir a priori que, segundo o artigo 182 da Lei de dereito civil de Galicia, nas sucesións rexidas pola lei non abre lugar á reversión legal nin á obrigación de reservar.

Entre estas reservas destaca a chamada reserva lineal ou reserva troncal, regulada polo artigo 811 do Código civil, que prescribe que os bens non pasen dunha familia a outra senón que volvan ao tronco de onde procedían.

Outro tipo de reserva é a chamada reserva viduval, vidual ou viunpcial, à que se refire o artigo 968 do Código civil: o viúvo ou viúva que pase a outro matrimonio está obrigado a reservar a favor dos fillos e descendentes do primeiro matrimonio os bens que outrora adquirira do seu defunto consorte por testamento, sucesión intestada ou doazón.

2. Dereito de reversión. O dereito de reversión ou dereito de retorno está regulado no artigo 812 do Código civil, que sinala que os ascendentes suceden con exclusión doutras persoas nas cousas doadas aos seus fillos ou descendentes mortos sen posteridade (descendencia).

3. Lexítima: concepto e natureza. O Código civil define a lexítima no artigo 806, a cuxo tenor a lexítima é a porción de bens que o testador non pode dispoñer por actos «mortis causa», reservada pola lei a determinados herdeiros, chamados por iso herdeiros forzosos.

Quanto á natureza, a lexítima pode ser atribuída por calquera título, isto é, non só a través da institución de herdeiro, senón tamén a través dun legado ou dunha doazón. Polo tanto, a lexítima non é necesariamente parte da herdanza e o lexitimario non é necesariamente herdeiro, xa que pode recibir a súa cota hereditaria por outros títulos distintos da herdanza, por exemplo, por legado ou por doazóns. Así se infire dos artigos 815 e 818 do Código civil.

Cómpre advertir que, fronte ao herdeiro que asume persoalmente as débedas do causante, das que responde incluso ilimitadamente si acepta pura e simplemente, o lexitimario é prdoor dun activo e é irresponsable como tal das débedas do causante. Cómpre aclarar que o lexitimario responde só ata onde alcanzan os bens hereditarios que lle correspondan pola lexítima, a diferenza pois do herdeiro voluntario que responde ilimitadamente.

Téñase en conta que en Galicia son lexitimarios: os descendentes, o cónxuxe e a parella de feito que se equipara ao cónxuxe.

4. Lexítima dos descendentes. No que atinxe á lexítima dos descendentes, de acordo co artigo 807, son lexitimarios os fillos e descendentes con respecto aos seus pais ou ascendentes. Rixe aquí o principio de proximidade de grao, polo tanto, abendo fillos non prefiren os netos, e así sucesivamente. Isto, sen prexuízo de que en caso de premorte (artigo 814.3 do Código civil), indignidade (artigo 761 do Código civil) ou desheredación de algún destes fillos ou descendentes, serán representados polos seus propios descendentes.

Artigo 238 da LDCG: son lexitimarios os fillos e descendentes de fillos premortos ou indignos.

Recórdese que, á falta de fillos ou descendentes, son lexitimarios os pais e ascendentes e que o cónxuxe viúvo é lexitimario en todo caso.

En canto á contía, segundo o artigo 808 do Código civil, a lexítima dos fillos e descendentes abrangue as dúas terceiras partes do haber hereditario do pai e da nai; a tal porción denomínase lexítima larga. Dentro dos dous trazos que comprenden a lexítima larga, cómpre distinguir dúas partes: a chamada lexítima corta ou estrita e o chamado tercio de mellora. O terzo restante é de libre disposición.

A lexítima corta divídese necesariamente en tantas partes iguais como lexitimarios haxa. O tercio de mellora corresponde necesariamente, si se utiliza, aos descendentes, pero entre eles o testador pode repartir este tercio de mellora ao seu arbitrio, distribuíndoo por igual, desigualmente ou destinando íntegramente este tercio de mellora a un só dos descendentes; e cando xorde a figura do fillo ou do neto mellorado.

5. A mellora. Está regulada nos artigos 823 e seguintes. Como di o artigo 823, o pai ou a nai poderán dispoñer en concepto de mellora a favor de algún ou algúns dos fillos ou descendentes, xa sexan por natureza, xa por adopción, dunha das dúas terceiras partes destinadas á lexítima.

Cómpre advertir que en Galicia non hai mellora, o que si existe é a posibilidade de celebrar o pacto ou contrato sucesorio, que é o pacto de mellora, regulado ad hoc pola Lei de dereito civil de Galicia de 2006.

A mellora pode ser atribuída tanto por actos «inter vivos» como por actos «mortis causa». A mellora por acto inter vivos por excelencia fai o medio da doazón e falas de doazón fita en concepto de mellora, e á elas se refire o artigo 825 do Código civil. Este precepto esixe que a doazón en concepto de mellora debe ter carácter expreso. Non obstante, a xurisprudencia, interpretando este artigo, sinala que, aínda que non se utilice expresamente na escritura de doazón que se fai por mellora, senón que se utilicen outras palabras, sería válida a mellora. Por exemplo, entenderiase que se trata dunha doazón en concepto de mellora se o testador di no testamento: dono este ben ao meu fillo por estimar que foi un gran estudante e me tén coidado ao longo da miña vida.

6. Delegación da facultade de mellorar. Os suxeitos da mellora son en principio o causante e os descendentes, polo tanto, a facultade de mellorar corresponde, en principio, exclusivamente ao causante. Non obstante, este principio xeral coñece unha importante excepción recollida no artigo 831 do Código civil. Trátase da denominada delegación da facultade de mellorar, que o causante pode realizar a favor da súa parella casada ou non casada, sempre que haxa fillos comúns. Os suxeitos mellorados serán os fillos e descendentes.

Cómpre sinalar, por outra banda, que o obxecto da mellora é sempre unha atribución patrimonial, xa consista nunha cota da herdanza (por exemplo: deixo ao meu fillo Antonio o tercio de mellora), xa sexa unha cousa determinada (por exemplo: deixo ao meu fillo Antonio a casa na que habitamos).

Téñase en conta que, se o valor da mellora excede do tercio destinado a mellora e da parte da lexítima que corresponde ao mellorado, debera achegar a diferenza en metálico aos demais interesados (artigo 829 do Código civil).

7. Lexítima dos ascendentes. Cómpre advertir que os ascendentes en Galicia non son lexitimarios. Os ascendentes no Código civil son lexitimarios segundo o artigo 807, e a contía fixada no artigo 809 do Código civil.

A lexítima dos pais e ascendentes comprende a metade do haber hereditario dos fillos e descendentes, salvo cando concorran co cónxuxe viúvo do descendente causante, suposto no cal a lexítima será dunha terceira parte da herdanza. A lexítima dos ascendentes corresponde ao grao máis próximo e divídese entre as liñas materna e paterna.

Deste modo, existindo pai e nai, o reparto fai igualitariamente entre ambos; faltando un deles, a lexítima recae íntegramente a favor do sobrevivente.

8. A lexítima do cónxuxe viúvo. É ben sabido que o cónxuxe viúvo é lexitimario, así o establece o artigo 807 do Código civil; tamén a Lei de dereito civil de Galicia considera ao viúvo lexitimario no artigo 238. Agora ben, cómpre advertir que o viúvo non é lexitimario nin no Código civil nin na LDCG no caso de que estivese separado xudicialmente ou de feito, tal e como se deduce do artigo 834 do Código civil. Non obstante, se o cónxuxe superstite contrae novo matrimonio ou vive maritalmente con outra persoa, non por iso deixa de ser lexitimario.

Polo demais, cómpre ter en conta que a lexítima do cónxuxe viúvo presenta unha peculiaridade:

1. O dereito que a lei outorga ao viúvo é un dereito de usufruto sobre unha parte do caudal relicto, sen que lle corresponda a propiedade.
2. O dereito do cónxuxe viúvo caracterízase ademais porque a súa contía é variable, xa que varía en función das persoas que concorran con el. Así, se o viúvo concorre con fillos ou descendentes, o seu dereito de usufruto recae sobre o tercio de mellora. Polo contrario, se o viúvo concorre con ascendentes, ten dereito ao usufruto da metade da herdanza e, senón concorre nin con descendentes nin con ascendentes, ten dereito ao usufruto sobre as 2/3 partes da herdanza. En Galicia, se o superstite concorre con descendentes ten dereito ao usufruto da cuarta parte da herdanza e, senón concorre con descendentes, ten dereito ao usufruto da metade da herdanza.
3. A posibilidade de conmutación deste dereito de usufruto. Así, dise que o dereito de usufruto do viúvo é conmutable, é dicir, a entrega en usufruto de bens hereditarios pode ser substituída por formas alternativas de pago, ben por iniciativa dos coherdeiros, caso previsto polo artigo 839 do Código civil: neste caso, estes poderán asignar ao cónxuxe viúvo unha renda vitalicia ou o produto de determinados bens ou un capital en efectivo. Pero a conmutación tamén pode ser por iniciativa do cónxuxe superstite e aceptación dos herdeiros, caso previsto polo artigo 840 do Código civil, que permite esta posibilidade xa no caso de que o cónxuxe viúvo concorra na herdanza con fillos que sexan só fillos do seu consorte. Esta posibilidade prevista polo artigo 840 está pensada xa para o caso de concorrencia do viúvo con fillos só do seu consorte, e a aceptación destes podería asignar un capital en diñeiro ou ben un lote de bens hereditarios. Con este artigo o que se pretende é que o cónxuxe viúvo non teña que manter relacións permanentes (usufruto-propiedade) cos fillos que non sexan matrimoniais.
4. O carácter vitalicio do usufruto, polo tanto non se perde aínda que o superstite contraia novo matrimonio ou viva maritalmente con outra persoa.

Cómpre advertir, finalmente, que o cónxuxe viúvo segue sendo lexitimario nos casos en que se abra a sucesión ab intestato. Como moi ben di o profesor Manuel Albaladejo: na sucesión intestada o cónxuxe viúvo herda sempre; ás veces herda en propiedade e outras en usufruto. Así herda en propiedade se se abre a sucesión intestada e non hai nin con descendentes nin con ascendentes (artigo 944 do Código civil), salvo que estivese separado xudicialmente ou de feito (artigo 945 do Código civil). Outras veces, na sucesión intestada, o viúvo herda en usufruto, e é o caso en que concorra con descendentes ou con ascendentes.

9. Cálculo da lexítima. O cálculo da lexítima intérprete é necesario para determinar a cantidade que corresponde a cada sucesor en concepto de lexítima. Este cálculo esixe unha dobre operación:

• Fixar a lexítima colectiva, isto é, a lexítima correspondente ao conxunto dos lexitimarios.
• Calcular a lexítima individual que corresponde a cada un dos lexitimarios.

Así as cousas, a primeira destas operacións refírese ao artigo 818 do Código civil. Este precepto ordena sumar ao valor dos bens deixados polo causante á súa morte, unha vez deducidas as débedas (por exemplo, cos acredores do causante) e as cargas (por exemplo, gastos de funeral, imposto de sucesións, etc.), pero nunca os legados. E así súmase ao relictum os bens que se houbesen doado en vida polo causante, sexan bens doados a lexitimarios ou a estraños.

Deste modo, a base do cálculo da lexítima colectiva é, dunha parte, o valor total do activo líquido hereditario (tamén chamado relictum) e doutra parte, o valor dos bens atribuídos a título gratuíto polo causante (chamado donatum). Cómpre advertir que a deducción do pasivo, é dicir, a deducción que se fai no relictum, non comprende as cargas impostas no testamento, entre elas, os legados.

En canto á segunda operación, convén comezar cunha advertencia preliminar, dado o erro do lexislador que fala de doazóns colacionables. Esta palabra, colacionables, non é a máis axeitada para efectos de cálculo da lexítima, xa que debemos computar todas as doazóns, tamén as doazóns realizadas a estraños, que, como é ben sabido, nunca están suxeitas a colación (cfr. artigo 1035 do Código civil).

Notas, polo demais, que as doazóns computables no momento da apertura da sucesión non integran o patrimonio hereditario senón que integran o patrimonio do donatario. Non obstante, débese ter en conta, para evitar que os dereitos dos lexitimarios se vexan burlados polo seu causante, mediante a realización, en vida deste, de atribucións gratuítas. Advírtase, ademais, que a colación é unha operación distinta da computación para o cálculo da lexítima; tamén a colación é dispensable polo testador (artigo 1036 do Código civil), pero a computación evidentemente non é dispensable.

Así as cousas, sobre a base descrita (relictum + donatum) determínase a lexítima individual que resultará de dividir esa lexítima colectiva entre o número de lexitimarios que haxa. Nótese que calquera disposición gratuíta, sexa inter vivos (doazón) ou mortis causa (legado), que transgrida os límites lexitimarios dise que é inoficiosa por lesionar as lexítimas. E, por tal razón, estas disposicións están suxeitas a unha acción de redución por inoficiosidade lexitimaria, acción que corresponde aos lexitimarios. Por iso, é xa determinar o carácter inoficioso (lesivo para as lexítimas) ou ben o carácter válido dunha disposición, e imprescindible a tarefa que consiste na imputación, que é a operación consistente en reconducir contablemente as distintas atribucións feitas polo causante a título gratuíto a cada unha das partes ideais da herdanza, que son: a lexítima, a parte de libre disposición e, no seu caso, a parte de mellora.

10. Imputación de doazóns e legados. A determinación do carácter inoficioso ou válido dunha disposición é unha tarefa complexa que se leva a cabo a través da imputación. A imputación é a operación consistente en reconducir contablemente as distintas atribucións feitas polo causante a título gratuíto. Trátase de reconducilas a cada unha das partes ideais da herdanza, a saber: parte de libre disposición, parte de lexítima e, si se utiliza, parte de mellora.

En canto á imputación de doazóns, o artigo 819 do Código civil establece que as doazóns feitas aos fillos imputaranse á lexítima, e no que exceda, á parte de libre disposición. As doazóns feitas a estraños imputaranse ao tercio de libre disposición, e o que exceda deste tercio estará suxeito a redución por inoficiosidade. Cómpre advertir que as doazóns que sexan declaradas non colacionables imputaranse, segundo a xurisprudencia, ao tercio destinado a mellora.

Por outra banda, e xa que o artigo 819 só se refire a doazóns feitas aos fillos, no suposto de que a doazón se faga a outros lexitimarios que non sexan fillos, aplícase analogicamente o artigo 819 do Código civil, e xa que logo, as doazóns feitas a outros lexitimarios imputan á lexítima, e no que exceda, á parte de libre disposición. E no suposto de que a doazón teña carácter de mellora, que é o caso da doazón en concepto de mellora, ao que se refire o artigo 825, esa doazón en concepto de mellora imputarase a tal tercio.

Cómpre advertir que, no caso de que existan varias doazóns inoficiosas e, polo tanto, proceda a súa redución por inoficiosidade lexitimaria, dita redución farase reducindo as doazóns de data máis recente, tal e como se deduce do artigo 656 do Código civil, e reduciranse a prorrata as doazóns que sexan da mesma data.

En canto aos legados, cando se trata de legados a favor de descendentes, o legado será a conta da lexítima, xa que é ben sabido que a lexítima pode ser atribuída por calquera título, tal e como se deduce do artigo 815 do Código civil. O legado, no que exceda da lexítima, imputarase ao tercio de libre disposición, e no que non coa na parte de libre disposición, tratándose de descendentes, imputarase ao tercio de mellora, tal e como pode deducirse do artigo 828 do Código civil.

Polo que respecta aos legados a favor doutros lexitimarios, distintos dos descendentes, imputan aplicando analogicamente o artigo 819, e polo tanto imputan á lexítima, e no excedente á parte de libre disposición.

Cando se trata de legados a favor de estraños, tamén se aplica analogicamente o artigo 819 do Código civil, apartado 2º, e así, imputan, igual que as doazóns a favor de estraños, á parte de libre disposición, e o que exceda desta parte redúcese por inoficioso.