Cultivo de arveja y papa en quechua: preguntas, canción y vocabulario

Español4,08 KB

Preguntas y respuestas sobre el cultivo

¿Le agarra la enfermedad a la arveja? (Qishyay sintuta tsarikushqaku)
Sí, la arveja se enferma en la temporada de lluvia.

¿Cómo se cura la putrefacción de los frutos? (Imanawtan mikunata ismuykaqta hampintsik)
Se aplican químicos.

¿Por qué las hojas de la planta de limón se secan? (Imanir yura limonpita rapran tsakin)
No lo sé.

¿Cuántas veces riegas? (Ayka kutitan qarpanki)
Varias veces.

¿Qué alimentos siembras en la chacra? (Ima mikunatan chakrachaw murunki)
Arroz, papa, camote.

¿Qué hierbas medicinales siembras? (Ima hampi qurakunata murunki)
Llantén y manzanilla.

¿Cómo se cura la enfermedad de la papa? (Imanawtan papakunata qishyayninta hampintsik)
Se aplican químicos.

¿Por qué no tuve buena producción de choclos? (Imanir atska tsukllukuna muruntsu)
Porque hubo plagas.

¿En qué mes siembras la arveja? (Imay killachawtan murunki allwishta)
Todo el año.

¿Hay agua abundante para que riegues? (Atskaku yaku kan qarpanaykipaq)
No, hay poca agua.

¿Tuviste buena cosecha de papas el año pasado? (Alliku papakuna qanyan wata yarqushqa)
Sí, cosechamos buenas papas.

¿Qué realizamos para sembrar una planta? (Imatatan rurantsik huk plantata murunantsikpaq)
Primero se limpia la tierra, luego se pone abono, y después se riega.

Canción

Ayy yana ñawi, yana ñawi chuulu.
Pitaraq mytaraq rikapaykanki.
Ayy nuqallatanaw waqatsinaykipaq.
Allillachawmi soltero kayarqaa.
Allillachawmi hapallan kakurqaa.
Pueblo en pueblo pasiakurinaapaq.
Fiesta en fiesta tushukurinaapaq.
Allillachawmi soltera kayarqaa.
Allillachawmi kikilla kayarqaa.
Maychaw tsaychaw warakurinaapaq.
Maychaw tsaychaw quyakurinaapaq.
Ayyyy paka paka pakasito.
Tayta shamuptin pakaaramay.
Ayyyy waychu waychusito.
Mamaa shamuptin wichaaramay.

Vocabulario

Verbos

shamuy, rikay, kay, wichay.

Sustantivos

ñawi, chuulu, taytaa, mamaa.

Pronombres interrogativos

pi, may.

Adjetivos

yana, soltero, soltera, alli.

Preguntas sobre la canción

•¿Quién es yana ñawi? Chuulum kapun.
•¿Quién hizo llorar a este chuulu? Qutsuq warmita waqatsishqa.
•¿Se enamoran el qutsuq warmi y el qutsuq chuulu? ¿Por qué? Sí, el chuulu la ama.
•Si el qutsuq warmi se enamora, ¿qué hace? Se van de fiesta en fiesta.
•¿Quién llama a la madre cuando llega? El hijo la llama.
•¿Quién llama al padre cuando llega? Paka paka, es el padre.
•¿Dónde viven los qutsuqkuna? En Ceidunschaw.
•¿Quién escribió esta canción? Judith Vega Miranda.
•¿Cómo se llama la qutsuq warmi? Anita Faqardo.

Conjugación del verbo kapuy (ser/estar)

Presente

kapamani, kapushunki, kapun, kapamantsik, kapayaaman, kapuyashunki, kapuyan.

Pasado

kapamarqun, kapushurqunki, kapurqun, kapamarquntsik, kapayanarqun, kapuyashurqunki, kapuyarqun.

Futuro

kapamanqa, kapushunki, kapunqa, kapamashun, kapayamanqa, kapuyashunki, kapuyanqa.

Futuro con hampi

Hampi.shaq. Hampi.nki. Hampi.nqa. Hampi.shun. Hampi.ya.shaq. Hampi.ya.nki. Hampi.ya.nqa.

Texto sobre el cultivo

Primero se prepara la tierra, luego se pone agua para sembrar la chacra. Después se riega la planta, luego se siembra el maíz. Luego se colocan trampas entomológicas, después se hace la fertilización de la tierra, luego se cubre la planta, después se pone agua, luego se controla el crecimiento, después se aplican pesticidas y luego se cuidan las enfermedades y las plagas. Así se logra una buena cosecha.

Descargar

PDF Word HTML