Bigarren Errepublika, Gerra Zibila eta Trantsizioa (1931-1982)

Bigarren Errepublika (1931-1936)

1931n, udal hauteskundeetan, errepublikazaleek irabazi zuten leku gehienetan. Eibar izan zen Errepublika aldarrikatzen lehena. Erregeimen monarkikotik errepublikarako trantsizioa indarkeriarik gabe gertatu zen.

Behin Betiko Gobernua

1931n, koalizioko errepublikar-sozialistek osatu zuten, Zamora gobernuburu zela. Helburua herrialdea eraldatzea zen. Aldi berean, hauteskunde deia egin zen Konstituzio berria egiteko, gero onartu zena. Berrikuntzak ekarri zituen.

Azañaren Biurtekoa (1931-1933)

Azaña gobernuko presidente aukeratu zuten eta Zamora Errepublikakoa. Azañak erreformen egitasmoari ekin zion:

• Erlijioa: Gobernu errepublikarrak Eliza Katolikoaren boterea eta eragina deuseztatu nahi izan zituen.
• Lurralde Antolamendua: Nazionalista katalan eta euskaldunen artikulaziorako bide egokiak hartu behar ziren. Kataluniak (ERC) eta Euskal Herriak (EAJ) autonomia estatutuak lortu nahi zituzten.
• Erreforma Militarra: Indar armatuen boterea zibilaren esku jarri zen. Azañak ondoeza sortu zuen, eta 1932an altxamendu militarra gertatu zen.
• Hezkuntza: Derrigorrezko lehen hezkuntza ezarri, bigarrena hobetu eta unibertsitateko ikerketak sustatu ziren.
• Nekazaritza: Espainiako nekazaritza arazoetan oinarrituta zegoen. Geroago, erreformen legea ezarri zen.

Gobernu krisia eragile askoren ondorioz sortu zen: gizarte gatazkak, grebak, sufragio unibertsala, ekonomia eskasa...

Eskuindar Biurtekoa (1933-1936)

Emakumeek botoa emateko aukera izan zuten. CEDA eta PRR alderdiek irabazi zuten. Lerroux jarri zen gobernuburu, eta erreformen kontrako politika egin zuen: militarrak aske utzi, autonomia estatutuak eten... Indar politikoak berregin ziren. Ezkerraren eta eskuinaren arteko tentsioa handia zen. Krisi handia agertu zen, baita Urriko Iraultza ere. Lerrouxek dimititu egin zuen, eta hurrengo hauteskundeak Fronte Popularrak irabazi zituen.

Fronte Popularra (1936)

Azaña Errepublikako presidente eta Casares Quiroga gobernuburu. Gobernu berriak hainbat helburu zituen. Espainia iraultzatik gertu zegoen, eta bitartean, altxamendua prestatzen ari ziren. Azkenean, Francok zuzendutako altxamendu nazionalak Gerra Zibilari hasiera eman zion.

Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian

1931n udal hauteskundeetan EAJ eta karlistak nagusitu ziren. Jose Antonio Agirre EAJko Getxoko alkatea zen eta batzorde bat eratu zuen. Lizarrako Estatutua onartu eta 1931n aurkeztu zen Gorteen aurrean. 1932an, udal proiektua aurkeztu zen Araba, Bizkai eta Gipuzkoa barne. Proiektua atzeratu egin zen. Fronte Popularraren garaipenarekin, negoziazioak egin ziren.

Gerra Zibila

Fronte Popularraren garaipenarekin, eskuindar altxamendu militarra antolatu zen Marokon. Espainia bi zatitan banatu zen: nazionalistak (nekazal lurrak zituztenak) eta errepublikazaleak (Espainiako zatirik handiena). Biek jaso zuten laguntza kanpotik.

Madrid Aurkako Erasoaldia eta Eusko Jaurlaritza

Matxinatuen lehen helburua Madrid hartzea izan zen. Bitartean, Gipuzkoa erori zen, eta Fronte Popularrak negoziazioak azkartu zituen. 1936an, Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako Estatutua onartu zen. Eusko Jaurlaritza sortu zen, eta Legutianoren aurka joan ziren, hiriburuaren babesa lortu arte.

Iparraldeko Kanpaina eta Gerraren Amaiera

Francok Madrid hartzeko zailtasunak zituenez, Alemania eta Italiarekin batera, gerra iparraldera eraman zuen. Euskal armada Kantabriara joan zen, errepublikazaleak desagertu arte.

Gerraren Ondorioak

Iparraldeko frontea desagertu ondoren, Ebroko Gudua heldu zen. Katalunia isolatuta zegoenez, Madrilera joan ziren eta 1939an hartu zuten. Gerraren ondorioak latzak izan ziren: galera demografikoak, galera ekonomikoak... Erregimen frankista inposatu zen.

Estatu Frankistaren Sorrera eta Funtzionamendua

Gerra Zibila bukatu ondoren, Francok hartu zuen boterea.

Jatorria eta Ideologia

Pixkanaka ezarri zen, eta 1936an Franco armada, estatu eta gobernuburu izendatu zen. Ideologiaren oinarriak:

• Faxismoa: Hitler eta Mussoliniren ideien antzera.
• Antikomunismoa: Komunismoaren mehatxuei aurre egitea, Francok beldurra baitzion.
• Katolizismoa: Estatua eta Eliza banaezinak ziren.

Nazioarteko Politika

Espainia Bigarren Mundu Gerran (1939-1945) hasi zen. Erregimena neutral deklaratu zen. Ardatzeko estatuek irabazi zutenean, neutraltasun ituna sinatu zuten. Gerra ondoren, Espainia isolatuta geratu zen. Gerra Hotzak erregimen frankista isolatu zuen. Vatikanoak Eliza onartu zuen Francoren erregimenean.

Barne Politika eta Ekonomia (Autarkia)

Ez zegoen ideologia ezta konstituziorik ere; diktadura pertsonala zen. Zenbait lege promulgatu zituen:

• Isolamendu Politikoa: Erregimenaren oinarriak finkatu eta boterea bereganatu zuen. Gorteen Legea egin zen.
• Autarkia: Gerra Zibila bukatu ondoren, ekonomia suntsituta zegoen, eta berrogeiko hamarkada gosearen hamarkada modura ezagutzen da.

Irekitasuna eta Oposizioa

Gerra bukatu ondoren, irekitasuna erakusten zuten legeak jarri zituen Francok eta monarkia berrezarri zuen. 1951n zenbait ministro izendatu zituen.

Ekonomiaren Irekitasuna

Ezinbestekoa izan zen Estatu Batuen laguntza. Orientabide berriek erregimenaren kontrako grebak ekarri zituzten.

Erregimenaren Oposizioa

Komunistak batik bat, eta bestetik monarkikoak eta falangistak.

• Gerra Zibila ondoren: Barnekoek errepresioa jasan zuten; atzerrikoek erbestean gobernua osatu zuten.
• Bigarren Mundu Gerra ondoren: Atzerrikoa indartu zen. 1950etik aurrera, oposizioa ahulduta geratu zen.

Diktadura Frankista Euskal Herrian

Erregimen totalitarioak Espainia bakarra eta uniformea sortu nahi zuen.

Erregimenaren Hasierako Urteak

Francok berehala hartu zuen Euskal Herria, eta herritarrek errepresio gogorra jasan zuten. Hurrengo urteak gogorrak izan ziren arlo ekonomikoan. Bigarren Mundu Gerrarekin, herritarrak deportatu egin ziren. Barnealdean, Baionako Ituna sinatu zuten.

Erregimena Sendotzea eta Oposizioaren Krisialdia

Urte gogorrak Euskal Oposizioarentzat; tirabirak gehitu ziren. Eusko Jaurlaritzak Parisko Hitzarmena sinatu zuen, Errepublikari uko eginez.

Garapen Aroa eta Oposizio Berria (60ko hamarkada)

60ko hamarkadan, Euskal Herriak industrializazio prozesu berri eta azkarra izan zuen. Aldaketa sozial ugari gertatu ziren, baina ez aldaketa politikorik. Oposizioa indarberritu zen: kleroa, langile mugimendua, ETA... 1974an, ETA politiko-militarra agertu zen.

Frankismoaren Amaiera Euskal Herrian

Euskal gizartea erradikalizatu zen, eta ETAk ekintza armatuak areagotu zituen. Burgosko Gerra Kontseilua, ETA eta FRAPeko kideen fusilamenduak... Diktadura isolatuta geratu zen Franco hil zenean.

Estatu Frankistaren Finkapena eta Krisialdia (1959-1975)

Francok beregan hartu zituen botere guztiak. Gerra ondoren, erregimenaren oinarriak ezarri zituen. Oposizioa oso ahulduta geratu zen, eta erregimenak amaiera eman zion irekitasun politikoari. 1950ean, ekonomia hazten hasi zen.

Ekonomia eta Gizartea

Garapen Ekonomikoa eta Krisialdia

Garapen ekonomikoa bultzatzeko, politika ekonomikoa aldatu behar izan zen, eta horretarako ministro berriak izendatu ziren. Gero, Garapen Plana izenekoa bideratu zen. Espainiak kanpokoenganako menpekotasuna zuen. Petrolioaren krisiak beste krisi batzuk ekarri zituen, dena bukatu arte.

Gizarte Aldaketak

Nekazaritza eta tradizionala zen gizartea denbora gutxian industrial eta moderno bihurtu zen. Emigrazioa nekazaritza guneetatik industriara, bizi-mailaren igoera, zerbitzu publikoen hobekuntza eta pentsamolde aldaketak gertatu ziren.

Barne Politika eta Oposizioa

Garapen ekonomikoa bultzatzeko, teknokratak sortu ziren erregimena berritzeko eta liberalizatzeko. Francok hainbat lege jarri zituen: Mugimendu Nazionalaren printzipioak, pentsaera eta Estatuaren Lege Orokorra. Juan Carlos izendatu zuen Francoren ondorengo, eta Carrero Blanco presidente. Boterea inmobilisten esku geratu zen. ETAk Carrero hil zuenean, dena aldatu zen.

Erregimenaren Oposizioa

1960ko hamarkadan, erregimenaren kontrako protestak ugaritu egin ziren, eta oposizioa indartu zen. Diktaduraren amaieran, erregimenaren botere taldeen haustura sortu zen.

Frankismoaren Amaiera

Ordurako, erregimena deseginda zegoen. Jarduera politikoak indartu ziren, talde terroristak ugaritu, gobernuaren errepresioa gogortu, eta erregimena isolatuta geratu zen.

Trantsizioa (1975-1982)

Francoren heriotzarekin hasi eta Alderdi Sozialistak boterea eskuratu zuen arte iraun zuen. Hiru sektore nagusi zeuden: sektore inmobilistak, oposizioko sektoreak eta erreformaren aldekoak.

Monarkiaren Ezarpena eta Erreforma Politikoa

Juan Carlos errege eta Arias Navarro gobernuburu. Oposizioa mobilizatu egin zen. Erreforma bideratu behar zela konturatu ziren. Torcuato Fernández-Miranda Gorteetako presidente eta Erresumako Kontseiluko presidente, Adolfo Suárez gobernuburu.

Erreforma Politikoa

Erreforma Politikoaren Legea jarri zuten, baina horretarako Gorteetako presidentearen eta Mellado jeneralaren laguntza behar izan zuten.

Hauteskunde Orokorrak eta 1978ko Konstituzioa

Gorte berriak aurkezteko hauteskundeak egin ziren. Alderdi politiko guztiak legeztatu ziren. Koalizioan, UCD eta AP alderdiak, PSOE, PCE eta PSP, eta nazionalistak (EAJ eta PDC) aurkeztu ziren. Hauteskundeak UCDk irabazi zituen.

1978ko Konstituzioa

Erreforma osatzeko egin zen. Konstituzioaren antolamenduari begira, bi zatitan banatzen da: dogmatikoa eta organikoa. Erakunde garrantzitsuenak hauek dira: Monarkia, Parlamentua, Gobernua eta Auzitegi Konstituzionala.

Estatu Berriaren Bilakaera eta Euskal Herria

Konstituzioa onartu ondoren, Gorteetako hauteskundeak egin ziren. UCDk irabazi zuen, baina PSOE eta PCE izan ziren garaile. Suárezek dimititu eta Leopoldo Calvo-Sotelo jarri zen. Estatu kolpea emateko ahaleginak egin ziren, baina ez zuten lortu. 1982an, PSOEk irabazi zuen.

Euskal Herrian

Gernikako Estatutua indarrean jarri eta Foru Hobekuntza Legea jarri zenean amaitu zen prozesua. Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE), EAJk osatu zuen Eusko Jaurlaritza, eta Nafarroa baztertu egin zen.