Axular eta Otxoa Kapanaga: XVII. mendeko euskal idazleak

Pedro Axular: Euskal prosaren klasikoa

Pedro Axular XVII. mendeko euskal idazlerik garrantzitsuenetako bat da. Urdazubin jaio zen eta Sarako erretore izan zen luzaroan. Bere lan nagusia Gero da (1643), euskal prosaren klasikotzat jotzen dena. Liburuak helburu moral eta erlijiosoa dauka: kristauari bekatutik urruntzeko eta bizitza bertutetsua eramateko aholkuak ematea. Estilo landua eta argumentazio sendoa dira Axularren ezaugarri nagusiak.

1. Fonetika

• Hon- > hun- aldaketa: Iparraldeko euskararen ezaugarri den aldaketa ageri da testuan (adibidez: hunela).
• Kontsonante aspiratuak: Ekialdeko euskaran ohikoa den moduan: bekhatua, lekhuan, orhoitzapenik.
• Grafia zaharra: ph/th/kh idazkerak erabiltzen dira: aiphatzen, okhasino.

2. Izen-deklinabidea

• Soziatiboa: Ekialdeko euskararen -az baliabidea ageri da: haren erranaren eta iduriaren arauaz.
• Ablatiboa: -(e)tik aldaera erabiltzen da: batetik bertzera, hotzetik berora, elhur uretik.
• Motibatiboa: Genitiboaren gaineko egitura: penatzeagatik.
• Bizidunen lekuzko kasuak: -gan elementua erabiltzen da: ifernuan daudenak.

3. Aditz-deklinabidea

• Aditz-oina: Laguntzaile ez-indikatibozkoekin erabiltzen da: iragan bedi, baratuko, iarraiki nahi natzaika.
• Aditz-izenak: -te eta -tze alomorfoak: egiteko, aldatzean, penatzeagatik.
• Partizipio geroaldia: -(r)en aldaera: izanen.
• Izan aditza: 3. pertsonan -e- bokalismoa: denean, eztela, dela.

4. Sintaxia

• Galdera-egitura: Zuzena erabiltzen da: ea ifernuan berorik baizen hotzik izanen den?
• Menderakuntza: zeren, ezen eta nola juntagailuak: diot ezen, eztela ifernuan izanen elhurrik.
• Konparaziozko egiturak: beroa hotza baino, bero handitik hotz handira.

Martin Otxoa Kapanaga: Mendebaldeko euskal idazlea

Martin Otxoa Kapanaga XVII. mendeko euskal idazlea izan zen. Bere lana erlijioarekin loturik dago, eta euskarazko doktrina kristaua zabaltzea zuen helburu. Dotrina Christiñauena lanean fede katolikoaren irakaspenak euskaraz ematen dira, herritarrek errazago ulertu ahal izateko. Hizkera mendebaldeko euskararen barruan kokatzen da, eta Bizkaiko testu zaharren ezaugarri ugari gordetzen ditu.

1. Fonetika

• Prozesu morfo-fonologikoa: -a-a > -ea aldaketa: Iaunen, aiteagana.
• Aldaketa fonetikoa: -itz- > -tx- aldaketa: intenziño, etxi.

2. Izen-deklinabidea

• Jabego-genitiboa: Mendebaldeko aldaerak: Iesu Kristo gure Iaunen miserikordian, ene pekatuen grabedade.
• Soziatiboa: -gaz erabiltzen da: Iauneen graziagaz.
• Bizidunen lekuzko kasuak: -gan erabiltzen da: aiteagana.

3. Aditz-deklinabidea

• Partizipioak: -adu formak (pagadu, prokuraduko) eta partizipio burutua (parkatu, kenduten dodazala).
• Partizipio geroaldia: -ko atzizkia: edugiko, prokuraduko.
• Izan aditza: -a- bokalismoa: dala, zan.
• Nor-Nork saila: Mendebaldeko laguntzaileak: deustana, eustana, dodala.

4. Sintaxia

• Kausazko perpausak: zerren erabiltzen da: zerren izanik ain andi...
• Koordinazioa: eta juntagailuaren erabilera ugaria.
• Helburuzko egiturak: ez sekula pekaturik egiteko.