As Paisaxes Agrarias de España: Características, Tipos e Evolución

Paisaxe Agraria Oceánica

1. Localización

A paisaxe agraria oceánica localízase no norte e noroeste da Península Ibérica, concretamente na cornixa cantábrica e en Galicia, territorio coñecido como a “España húmida” debido á abundancia e regularidade das precipitacións.

2. Medio Físico

2.1. Relevo

O relevo é accidentado, con presenza de montañas, fortes pendentes e pouca superficie chaira, o que condiciona os asentamentos humanos e as actividades agrarias.

2.2. Clima

O clima é oceánico, con precipitacións abundantes e regulares ao longo do ano (máis de 800 mm anuais) e temperaturas suaves, cunha baixa amplitude térmica na costa pola influencia termorreguladora do mar. Ao afastarse da costa, as temperaturas fanse máis extremas e diminúen as precipitacións; no inverno e nos equinoccios a zona está baixo a influencia das borrascas atlánticas.

2.3. Augas

Na cornixa cantábrica predominan ríos curtos, caudalosos e bastante regulares, xa que nacen en montañas próximas ao mar, mentres que en Galicia a maioría dos ríos pertencen á vertente atlántica.

2.4. Vexetación

A vexetación corresponde á rexión floral eurosiberiana e está dominada polo bosque caducifolio, denso e formado por árbores altas como:

• Carballo: característico de Galicia e da cordilleira Cantábrica.
• Faia: propia da cordilleira Cantábrica e do Pireneo navarro.

No sotobosque medran fentos e musgos. Nas áreas de transición aparece o bosque marcescente de rebolo e caxigo, menos denso e con árbores que conservan as follas secas ata a primavera. Pola degradación do bosque xorde a landa, formada por matogueira como breixo, toxo ou xesta; tamén destacan os prados, amplamente utilizados como pasto para o gando.

2.5. Acción Antrópica

A acción humana reduciu notablemente a extensión do bosque caducifolio debido ás queimas para obter pastos e aos incendios forestais. Son frecuentes as repoboacións con especies de crecemento rápido como o piñeiro e o eucalipto, empregadas para madeira, resina e pasta de papel, pero moi criticadas pola acidificación e empobrecemento do solo e pola súa maior facilidade para arder, polo que resulta esencial unha adecuada xestión e conservación dos montes.

3. Estrutura Agraria

3.1. Poboación

Antigamente a poboación rural era numerosa, pero na actualidade está en regresión e moi avellentada debido ao éxodo rural iniciado a partir de 1960 co Plan de Estabilización.

3.2. Hábitat

O poboamento é disperso e intercalar, formado por aldeas, parroquias e vilas.

3.3. Propiedade

Predomina o minifundio, resultado das sucesivas divisións hereditarias, o que deu lugar a unha paisaxe de parcelas pechadas ou bocage, con pequenas fincas cercadas por sebes e afastadas entre si, dificultando a mecanización e reducindo a rendibilidade, polo que se impulsou a concentración parcelaria con resultados limitados.

3.4. Uso do Solo

O uso do solo é principalmente gandeiro, favorecido pola abundancia de pastos oceánicos.

4. Usos do Solo

4.1. Agricultura

A agricultura ocupa pouca superficie e localízase sobre todo na costa e nos fondos dos vales. É unha agricultura de secaño grazas á regularidade das precipitacións. No pasado practicábase o policultivo de subsistencia con produtos hortofrutícolas, millo, pataca e vide, ademais de cebada ou centeo nas terras de peor calidade. Na actualidade tende á especialización en cultivos de horta e forraxes como prados, alfalfa, trevo e millo forraxeiro.

4.2. Gandaría

É a actividade agraria principal, favorecida polo clima húmido, pola demanda urbana de leite e carne e pola menor necesidade de man de obra. En Galicia predominan pequenas e medianas explotacións familiares, mentres que na fachada cantábrica están máis modernizadas. Destaca o gando bovino, tanto de aptitude cárnica en réxime extensivo ou semiextensivo como de aptitude leiteira en réxime intensivo, esta última condicionada polas cotas lácteas da Unión Europea (1984-2015).

4.3. Silvicultura

A silvicultura destínase á industria do moble co carballo, á produción de pasta de papel co eucalipto e á obtención de madeira barata e resina co piñeiro.

Paisaxe Agraria Mediterránea de Interior

1. Localización

Comprende as dúas Mesetas e a maior parte das depresións do Ebro e do Guadalquivir.

2. Medio Físico

2.1. Relevo

Presenta un relevo chairo ou lixeiramente ondulado, cunha elevada altitude media na Meseta (arredor dos 660 metros); a Submeseta Norte supera os 700 metros, mentres que a Submeseta Sur sitúase arredor dos 600 metros.

2.2. Clima

O clima é mediterráneo continentalizado, caracterizado por escasas precipitacións estivais e fortes contrastes térmicos estacionais; a amplitude térmica é moi elevada debido á continentalidade.

2.3. Augas

Os ríos presentan maior estiaxe estival e máis irregularidade no caudal canto máis ao sur se sitúan.

2.4. Vexetación

A vexetación pertence á rexión floral mediterránea e a súa formación máis característica é o bosque perennifolio, pouco denso, con especies como:

• Aciñeira: resistente á seca, frecuente en Serra Morena, Estremadura e os Montes de Toledo.
• Sobreira: precisa máis precipitación e solos silíceos, localizada no suroeste peninsular, Cataluña e Castellón.

Pola degradación do bosque aparece a matogueira mediterránea (maquia, garriga e estepa), formacións xerófilas adaptadas á aridez.

2.5. Acción Antrópica

Os bosques reducíronse pola mecanización agraria, a expansión do regadío e os incendios. Moitos espazos transformáronse en devesas para compatibilizar aproveitamento forestal, gandaría e caza.

3. Estrutura Agraria

3.1. Poboación

Na actualidade presenta unha poboación moi escasa e envellecida, formando parte da chamada “España baleirada”.

3.2. Hábitat

O poboamento é concentrado, con pequenos núcleos no norte e núcleos máis grandes e afastados no sur.

3.3. Propiedade

O minifundio predomina nos regadíos do Ebro e Douro, mentres que a gran propiedade (latifundio) domina na Submeseta Sur e no val do Guadalquivir.

3.4. Uso do Solo

O uso do solo é variado, con actividades agrícolas, gandeiras e forestais.

4. Usos do Solo

4.1. Agricultura

Diferéncianse claramente as áreas de secaño (extensiva, baseada na triloxía mediterránea: cereais, vide e oliveira) e de regadío (intensiva, con cultivos industriais como remolacha, tabaco, froitas e hortalizas).

4.2. Gandaría

Nas áreas de secaño predomina a gandaría ovina; nas zonas de regadío críase bovino e, preto das grandes cidades, destaca o porcino industrial.

4.3. Silvicultura

Basease no aproveitamento da cortiza das sobreiras e da madeira de coníferas (piñeirais de Soria e Sistema Ibérico).

Paisaxe Agraria Mediterránea de Interior (Repetición de Contido)

1. Localización

Comprende as dúas Mesetas e a maior parte das depresións do Ebro e do Guadalquivir.

2. Medio Físico

2.1. Relevo

Presenta un relevo chairo ou lixeiramente ondulado, cunha elevada altitude media na Meseta (arredor dos 660 metros); a Submeseta Norte supera os 700 metros de altitude media, mentres que a Submeseta Sur sitúase arredor dos 600 metros.

2.2. Clima

O clima é mediterráneo continentalizado, caracterizado por escasas precipitacións estivais e fortes contrastes térmicos estacionais; a amplitude térmica é moi elevada debido á continentalidade e á distancia ao mar.

2.3. Augas

Os ríos presentan maior estiaxe estival e máis irregularidade no caudal canto máis ao sur se sitúan.

2.4. Vexetación

A vexetación pertence á rexión floral mediterránea e a súa formación máis característica é o bosque perennifolio, pouco denso e formado por árbores de mediana altura e folla perenne, como a aciñeira e a sobreira; a aciñeira é resistente á seca e adáptase a diferentes tipos de solo, sendo frecuente en Serra Morena, Estremadura e os Montes de Toledo; a sobreira precisa máis precipitación, invernos suaves e solos silíceos, localizándose sobre todo no suroeste peninsular e tamén no nordés de Cataluña e Castellón; pola degradación do bosque aparece a matogueira mediterránea (maquia, garriga e estepa), formacións xerófilas adaptadas á aridez, con follas perennes e esclerófilas, sendo en moitos casos resultado da acción humana.

2.5. Acción Antrópica

Os bosques reducíronse pola perda de usos tradicionais, pola mecanización agraria, pola expansión do regadío e polos incendios forestais; moitos espazos transformáronse en devesas para compatibilizar aproveitamento forestal, gandaría e caza; tamén se realizaron repoboacións con piñeiro, especie de rápido crecemento e bo rendemento económico.

3. Estrutura Agraria

3.1. Poboación

Na actualidade presenta unha poboación moi escasa e envellecida debido á forte emigración do pasado, formando parte da chamada “España baleirada”.

3.2. Hábitat

O poboamento é concentrado, con pequenos núcleos no norte (vales do Douro e do Ebro) e núcleos máis grandes e afastados entre si no sur.

3.3. Propiedade

As explotacións son de tamaño diverso; o minifundio predomina nos regadíos do Ebro e no val do Douro, aínda que se reduciu pola emigración e pola concentración parcelaria; a gran propiedade domina na Submeseta Sur e no val do Guadalquivir.

3.4. Uso do Solo

O uso do solo é variado, con actividades agrícolas, gandeiras e forestais.

4. Usos do Solo

4.1. Agricultura

Diferéncianse claramente as áreas de secaño e de regadío; o secaño domina na Meseta e nos vales do Ebro e do Guadalquivir, cunha agricultura extensiva en campos abertos baseada na triloxía mediterránea (cereais, vide e oliveira); no pasado practicábase a rotación do trigo con barbeito ou leguminosas, asociada á gandaría ovina, e predominaban grandes superficies cerealistas; na actualidade o trigo perdeu peso fronte á cebada e o barbeito completo substituíuse polo medio barbeito con xirasol ou desapareceu grazas aos fertilizantes; destacan os cereais en Castela e León, o oliveiral e o viñedo no val do Guadalquivir, Castela-A Mancha e Estremadura, e o viñedo na Rioxa, Navarra e Aragón; o regadío permite unha agricultura máis intensiva, que no pasado se limitaba ás veigas fluviais con hortalizas de autoconsumo, pero que hoxe se ampliou a cultivos industriais como remolacha azucreira, lúpulo e tabaco, ademais de forraxes, froitas e hortalizas.

4.2. Gandaría

Nas áreas de secaño castelán e na depresión do Ebro predomina a gandaría ovina; nas zonas forraxeiras de regadío críase bovino de aptitude cárnica e láctea; preto das grandes cidades destaca o porcino industrial.

4.3. Silvicultura

A silvicultura baséase no aproveitamento da cortiza das sobreiras, especialmente no suroeste peninsular, e da madeira, sobre todo de coníferas como os piñeirais do Sistema Ibérico, destacando os bosques de Soria.

Paisaxe Agraria Mediterránea Litoral

1. Localización

Comprende a zona costeira mediterránea, o val do Guadalquivir e as illas Baleares.

2. Medio Físico

2.1. Relevo

Relevo chairo nas áreas próximas á costa e montañoso e accidentado no prelitoral.

2.2. Clima

Clima mediterráneo litoral con amplitude térmica moderada. Precipitacións irregulares e escasas no verán, con episodios de DINA ou gotas frías no outono.

2.3. Augas

Ríos curtos e moi irregulares con forte estiaxe, agás o Guadalquivir, que é máis regular.

2.4. Vexetación

Bosque perennifolio (aciñeira e sobreira) e matogueira xerófila (maquia, garriga e estepa).

2.5. Acción Antrópica

Redución de bosques por mecanización e incendios; creación de devesas e repoboacións con piñeiro.

3. Estrutura Agraria

3.1. Poboación

Reducida polo éxodo rural e a terciarización (turismo).

3.2. Hábitat

Tradicionalmente disperso nas hortas, pero con tendencia á concentración.

3.3. Propiedade

Minifundio en regadío; pequenas e medianas explotacións en Valencia, Murcia e Cataluña.

3.4. Uso do Solo

Principalmente agrícola.

4. Usos do Solo

4.1. Agricultura

• Secaño: cereais, vide, oliveira e amendoeiras no prelitoral.
• Regadío: horticultura temperá, cultivos baixo plástico, cítricos e froitos tropicais (aguacate, chirimoio).

4.2. Gandaría

Destaca o bovino e porcino intensivo en Cataluña e a ovina nos secaños.

4.3. Silvicultura

Escasa relevancia; destaca a cortiza e o piñeiro.

Paisaxe Agraria de Montaña

1. Localización

Territorios situados por enriba dos 1.000 metros de altitude.

2. Medio Físico

2.1. Relevo

Elevada altitude e fortes pendentes que dificultan a mecanización.

2.2. Clima

Clima de montaña con precipitacións abundantes (neve no inverno) e temperaturas medias baixas (inferiores a 10 ºC).

2.3. Augas

Réxime nival ou nivo-pluvial, con caudais máximos no desxeo primaveral.

2.4. Vexetación

Organizada en pisos altitudinais (basal, montano, subalpino, alpino e nival). Inclúe carballos, faias, abetos, piñeiros negros e prados de cumio.

3. Estrutura Agraria

3.1. Poboación

Densidade moi baixa e forte tendencia emigratoria.

3.2. Hábitat

Tradicionalmente disperso en pequenos núcleos nos vales.

3.3. Propiedade

Coexistencia de pequena propiedade privada con montes e praderías municipais.

3.4. Uso do Solo

Usos complementarios: gandaría nos cumios, agricultura nos vales e silvicultura nas vertentes.

4. Usos do Solo

4.1. Agricultura

Horta no norte; amendoeira e oliveira en bancais e terrazas no sur.

4.2. Gandaría

Extensiva (bovina e ovina). Na montaña mediterránea practícase a transhumancia local.

4.3. Silvicultura

Importante no norte (leña e madeira de carballo, faia e piñeiro).