Aro Modernoko Kontzeptu Historiko eta Politiko Nagusiak

Masen gizartea

Masen gizartea XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran sortutako gizarte eredua da, modernitatearen garapen sozial eta kultural baten emaitza. Norbanakoek komunitate tradizionalak eta nortasun bereizia galdu zituzten, masa anonimo eta uniformeen parte bihurtuz. Bigarren Iraultza Industrialak, hirien hazkundeak eta estatu modernoaren hedapenak fenomenoa indartu zuten.

Bigarren Industria Iraultza

Bigarren Industria Iraultza XIX. mendearen bigarren erdialdetik XX. mendearen hasierara arteko industrializazioaren bigarren fasea izan zen, non zientzia eta teknologia bereziki lotu ziren. Sektore bultzatzaile nagusiak honako hauek izan ziren:

• Altzairua eta elektrizitatea.
• Automobilgintza eta makina-erreminta.
• Industria kimikoa.
• Garraioa eta komunikabideak (prentsa, telegrafoa, telefonoa).

Kapital-inbertsio masiboak eta enpresa-kudeaketaren forma berriak agertu ziren, kapitalismo finantzarioa garatuz. Ekonomia mundializatuaren integrazioa handitu zen, urrezko estandarrean oinarritutako nazioarteko sistema monetario egonkorrarekin. Baliabide naturalen ugaritasuna kolonialismoaren bidez bermatu zen, Europatik kanpoko lehengaiak eskuratuz.

Bake Armatua (1890-1914)

Bake Armatua 1890 eta 1914 artean Europan nagusitu zen nazioarteko sistema da. Estatu handiek elkarren aurkako gerra zuzena saihestu zuten, baina gerra posible eta ia saihestezin gisa hartu eta horren arabera prestatu ziren. Sistema honen ezaugarri nagusiak honako hauek izan ziren:

• Aliantza-sistema zurruna.
• Kanpo-politikaren militarizazioa.
• Armadura-lasterketa iraunkorra, non disuasioa mehatxuen bidez egiten zen.

Azken finean, Bake Armatua ez zen benetako egonkortasuna izan, eta Lehen Mundu Gerra (1914) sistema honen emaitza logikoa izan zen.

Balfour Adierazpena

Balfour Adierazpena 1917ko azaroaren 2an Britainia Handiko gobernuak egindako adierazpen diplomatiko bat izan zen. Dokumentua Arthur James Balfour Atzerri ministroak sinatu zuen, eta Lionel Walter Rothschildi zuzendutako gutun baten bidez plazaratu zen. Bertan, Britainia Handiak Palestinan “juduen herri-etxe nazional bat” sortzearen aldeko babesa adierazi zuen, betiere bertako komunitate ez-juduen eskubide zibil eta erlijiosoak kaltetu gabe.

Totalitarismoa

Totalitarismoa Europan Lehen Mundu Gerraren ondoren sortutako sistema politiko bat da. Ideologia totalizatzaile batek eta terror sistematikoak gizarte osoa menperatzen dute, norbanakoaren autonomia politikoa eta soziala erabat ezabatuz. Herritarrak ez dira pasiboki menperatuak, baizik eta etengabe aktiboki inplikatuak erregimenaren proiektu politikoan. Alderdi bakarra, lider karismatikoa, ideologia ofizial itxia, propaganda masiboa eta errepresioa izateak ezaugarritzen du.

Inperioa, Imperialismoa eta Kolonialismoa

Inperioa

Inperioa estatu edo botere politiko handi bat da, herri, nazio edo lurralde desberdinak kontrolpean hartzen dituena, normalean konkista militar, dominazio politiko edo ekonomikoaren bidez. Inperioek lurralde zabalak gobernatzen dituzte eta metropoli baten menpeko herriak administratzen dituzte.

Imperialismoa

Imperialismoa estatu batek beste herrialde edo lurralde batzuk kontrolatu, menderatu edo bere eraginpean jartzeko praktika da, normalean botere ekonomikoa, kulturala, militarra edo politikoa erabiliz. XIX. eta XX. mendeetan oso ohikoa izan zen, batez ere Europako potentzien artean.

Kolonialismoa

Kolonialismoa potentzia batek beste lurralde baten okupazioa eta ustiapena egitea da, kontrol politiko, ekonomiko eta militarra ezarriz. XV. mendetik garatu zen, baina bere urrezko garaia XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran izan zen, Europako potentziek Afrika eta Asia kolonizatzean.

Kokaleku-kolonialismoa

Kontzeptu analitiko honek kanpotik etorritako populazio batek lurralde batean modu iraunkorrean finkatzeko eta bertako biztanleria ordezkatzeko helburua du (ez soilik gobernatzeko edo ustiatzeko); izan ere, gizarte eta estatu berri bat sortu nahi dira. Ohiko adibide historikoak honako hauek dira:

• AEB, Kanada, Australia eta Zelanda Berria.
• Hegoafrika (neurri batean).
• Palestina/Israel (eztabaidatua).

Faxismoa, Nazismoa eta Antisemitismoa

Faxismoa

Faxismoa XX. mendearen hasieran sortutako ideologia totalitario, nazionalista eta autoritarioa da. Estatu indartsua, buruzagi bakarra, oposizioaren zapalkuntza eta propaganda erabiltzen ditu gizartea kontrolatzeko. Demokraziaren eta komunismoaren aurka agertu zen, eta indarkeria eta militarismoa defendatu zituen. Adibiderik nagusiena Benito Mussoliniren Italia izan zen.

Nazismoa

Alemanian garatutako faxismo mota bat izan zen, Adolf Hitler buru zuena. Ultra-nazionalismoa, arrazakeria eta antisemitismoa oinarri zituen, “arraza arioaren” nagusitasuna defendatuz. Alderdi bakarra, propaganda eta errepresioa erabili zituen, eta Bigarren Mundu Gerra eta Holokaustoa eragin zituen.

Antisemitismoa

Antisemitismoa juduen aurkako diskriminazioa, gorrotoa edo jazarpena da. Historian zehar arrazoi erlijioso, ekonomiko eta arrazistengatik garatu izan da, baina bere adierazpen muturrekoena nazismoarekin iritsi zen, milioika juduren sarraskia eraginez Holokaustoan.