Aro Modernoko eta Garaikideko Filosofia-Joerak: Etika eta Susmoa

Kanten etika utilitarismoaren aurrean

Etika gure jokabideaz hausnartzen duen filosofiaren arloa da. Aro Modernoan, XVII. mendearen amaieran, bi joera nagusi lehiatu ziren: etika kontsekuentzialista, fokua ekintzaren ondorioetan jartzen zuena, eta betebeharren etika, fokua ekintzaren printzipioan jartzen zuena. Lehenaren adierazpen nagusia utilitarismoa izan zen, eta bigarrenarena, Immanuel Kant.

Utilitarismoa: Bentham eta Mill

Utilitarismoaren arabera, ekintzen moraltasuna haien ondorioen arabera ebaluatu behar da, ahalik eta zorion handiena ahalik eta pertsona gehienentzat lortuz eta sufrimendua minimizatuz. Korronte honen bi pentsalari nagusiak Jeremy Bentham eta John Stuart Mill izan ziren:

• Benthamek plazera eta mina neurtzea proposatu zuen, lehenik norbanakoan zentratuz eta gero besteetara hedatuz, baina ez zuen arrakastarik lortu.
• Millek, aldiz, plazer fisikoak eta psikologikoak bereizi zituen, azken hauek lehenetsiz zoriontasunerako giltzarri gisa. Ekintza konkretuetatik arau orokorretara joan beharra aldarrikatu zuen, ongizate orokorra lortzeko helburuarekin.

Kanten etika deontologikoa

Kantek, 1788an argitaratutako Arrazoi Praktikoaren Kritika lanean, ikuspegi oso desberdina proposatu zuen. Haren ustez, benetan ona den gauza bakarra borondate ona da, eta etika horretan funtsatu behar da. Gainera, kontzientzia moralaren existentzia zalantzagabetzat jo zuen —gure jokabidea eredu idealen arabera gidatzeko gaitasuna— eta haren bidez lege moralek gidatu behar dutela gure bizitza.

Kanten ustez, lege unibertsalek hiru ezaugarri izan behar dituzte:

• A priorizkoak: edozein egoeratan aplika daitezkeen printzipioak dira.
• Kategorikoak: beti bete behar direnak dira, egoeraren arabera aldatu gabe.
• Autonomoak: subjektuak bere kabuz hautatzen dituenak dira, kanpoko agindurik gabe.

Hiru ezaugarri hauetatik abiatuz, inperatibo kategorikoa formulatu zuen: «Joka ezazu beti zure ekintza gidatu duen printzipioa lege orokor bihurtzea nahi bazenu bezala.» Hemen kokatzen da Kanten paradoxa: arrazoi hutsak ukatutako askatasuna, arrazoi praktikoan ezinbesteko baldintza bihurtzen da, zu baitzara zure ekintzen gidari bakarra.

Joxe Azurmendi eta erlatibismo erlatiboa

Azkenik, Joxe Azurmendik «erlatibismo erlatiboa» proposatu zuen. Haren abiapuntua da gauza guztiak erlatiboak direla eta ezin direla erabat funtsatu, baina testuinguru sozial, kultural eta politikoaren araberakoak direla, eta batzuek baliagarritasun ia absolutua har dezaketela.

XX. mendean modernitatearen oinarriak erori zirenean, bi joera azaleratu ziren:

• Printzipio absolutuak aldarrikatzen zituztenak, teorikoki egokiak baina praktikoki defendaezin samarrak.
• «Sen moralaren» joera, orokortu ezin dena eta bakoitzak bere pentsamenduaren arabera jardun behar duela dioena.

Azurmendiren proposamenak biak uztartzen ditu: printzipioen etika eta ondorioen etika elkarrekin landu behar direla defendatzen du, arazo etikoak beren testuinguruan eta partikulartasunean aztertuz. Hau da, ez du esan nahi denak berdin jokatu behar duenik, baina ezin da unibertsalizatu ere.

Susmoaren filosofoak: Nietzsche, Marx eta Freud

XIX. mendean eta XX. mende hasieran, hiru pentsalarik modernitatearen berrikuspen kritikoa egin zuten, gizartea eta gizakia ulertzeko modua errotik aldatuz. Susmoaren filosofo izenez ezagunak, Friedrich Nietzschek, Karl Marxek eta Sigmund Freudek giza kontzientziaren eta gizartearen mekanismo ezkutuak azaleratu zituzten.

Friedrich Nietzsche: Balioen transmutazioa

Nietzschek (1844-1900) mendebaldeko metafisika eta moralari kritika zorrotza egin zion. Haren ustez, errealitate bakarra botere-nahia, borroka, mina eta ziurtasun-eza dira. Sufrimendu horren aurrean, mendebaldeko tradizioak —Platon eta kristautasuna, esaterako— ideia transzendentaletara jo zuen beti. Horrek, Nietzscheren arabera, gizakiaren dekadentzia ekarri zuen, «ahulen morala» gailenduz eta gizakiak bere benetako izaera apalduz.

Haren proposamena balioen transmutazioa zen: kultura berriaren oinarriak ezarri behar ditugu, burujabetza eta morala gainditu, eta bizi nahi duenak supergizakia hartu behar du eredutzat; hau da, bere onena mundu honetan eman nahi duena, indartsua eta sortzailea.

Karl Marx: Materialismo dialektikoa

Karl Marxek (1818-1883) Hegelen idealismoa iraultzea hartu zuen ardatz nagusitzat. Hegelek dialektika idealista proposatzen zuen, errealitatearen dinamismoa izpirituaren garapenean oinarrituz eta historia izpiritu absoluturantz doala defendatuz. Marxek dialektikaren ideia baliagarritzat jo zuen errealitatearen dinamismoa azaltzeko, baina dialektika idealistatik dialektika materialistara egin zuen salto:

Berarentzat, errealitatearen funtsa ekoizpen-moduak eta ekoizpen-harremanak dira, eta ideologia zein antolamendu politikoa baldintza materialetatik eratortzen dira. Gainera, giza esentziari uko egiten zion, historikoki egiten duenak ezaugarritzen baitu garaian garaiko gizakia. Kritikoa bada ere, Marxek ez dio proiektu ilustratuari erabat uko egiten, historian aurrerapena dagoela uste baitu.

Sigmund Freud: Inkontzientearen indarra

Freudek (1856-1939), bestalde, gizaki libre eta arrazionalaren ideia zalantzan jarri zuen, gure ekintzak inpultsuek gidatzen dituztela frogatuz eta inkontzientearen garrantzia azpimarratuz. Haren arabera, Ni-a bi indar edo inpultso nagusiren arteko orekan eraikitzen da:

• Zeran (Id): instintuak eta bulkadak —nagusiki libidoa— kokatzen dira.
• Super-nian (Superego): pentsamendu morala eta kulturatik datorkiguna kokatzen dira.

Ondorioz, gizakiaren ikuspegi inpultsibo horretan oinarrituz, giza bizitza bulkadak lotzea (integratzea) dela esan zuen, gehiegizko bulkadek neurosia sor baitezakete bestela.