Aristóteles: Vida, Obra e Conceptos Clave da súa Filosofía

Naceu en Estaxira, preto de Macedonia, no 384 a.C. Foi fillo do médico oficial do rei macedonio Amintas II. Ao quedar orfo, o seu titor enviouno con 17 anos á Academia de Platón, onde permaneceu 20 anos, sendo alumno e profesor. Cando Platón morre, Aristóteles abandona Atenas. Durante as súas viaxes, distánciase de Platón, e o rei de Macedonia chámao para que sexa mestre do seu fillo Alexandre Magno. Cando este ascende ao trono, Aristóteles acompáñao nas súas conquistas, pero logo volve a Atenas e funda o Liceo, tamén coñecido como escola peripatética. Cando Alexandre Magno morre, Aristóteles foxe de Atenas para morrer na illa de Eubea.

As súas obras divídense en escritos esotéricos para as súas clases e escritos exotéricos para o público, dos cales non se conserva ningún. Destacan algúns títulos como: Metafísica, Historia dos Animais, Poética, Retórica e Política.

A Filosofía de Aristóteles: Conceptos Clave

Crítica á Doutrina Platónica

As diferenzas entre Platón e Aristóteles obsérvanse en dous planos:

• No estilo: Platón só escribía diálogos e empregaba a paixón e a beleza, mentres que Aristóteles redactaba tratados con menos paixón e beleza literaria.
• Na orientación: Platón era matemático e Aristóteles, biólogo.

Nun sentido máis filosófico, Aristóteles acepta de Platón a busca dun saber universal e absoluto, pero rexeita que as ideas estean separadas das cousas que son esenciais. Por iso, afirma que esa teoría non explica o mundo sensible. Fronte a isto, Aristóteles propón que existe unha única realidade que pode ser coñecida polos sentidos e pola razón. Deste xeito, Aristóteles evita o dualismo e convértese en monista, superando así a Platón, Heráclito e Parménides. A existencia dun só mundo que pode ser captado polos sentidos e pola razón denomínase realismo, que é contrario ao idealismo platónico.

O Proceso de Abstracción e o Coñecemento

Para Aristóteles, o coñecemento é o coñecemento deste mundo; non hai outro. Distingue dous tipos de coñecemento:

• O coñecemento sensible: É o punto de partida de todo o coñecemento, o coñecemento dos sentidos, e é unha facultade individual. Fala de dous graos: a sensación e a experiencia.
• O coñecemento intelectual: É o produto da razón, chégase a el pola abstracción e é unha facultade universal. Fala de catro graos: a arte, a prudencia, a ciencia e a intelixencia.

O ser humano coñece a través de dous procesos:

• No coñecemento sensible distínguese entre:
  • Sentidos externos (vista, oído, gusto, tacto, olfacto)
  • Sentidos internos (memoria, imaxinación, sentido común)
• No coñecemento intelectual distínguese entre:
  • Entendemento axente (é o que realiza a capacidade de abstracción)
  • Entendemento pasivo (que leva a cabo xuízos e razoamentos a partir da información que lle subministra o entendemento axente)

Tránsito cara ao Mundo Helenístico

Este período esténdese desde a morte de Alexandre Magno ata a conquista romana de Grecia. Non obstante, os trazos culturais do helenismo sobreviven na sociedade durante moito tempo. As polis van perder a súa autonomía e o seu poder político. Por isto, haberá unha decadencia de Atenas e da filosofía grega, que coincide co Helenismo. Dicimos, pois, que a época helenística resulta creativa e positiva para a humanidade porque:

• Se amplía o horizonte xeográfico con novos países e rutas comerciais.
• Créanse grandes centros urbanos como Alexandría e Pérgamo.
• O grego convértese nunha lingua internacional e a cultura grega universalízase.
• Aparecen bibliotecas, teatros e escolas.
• Implántase o cosmopolitismo internacional.
• Créanse novos cultos.
• Xorde unha bipolaridade social entre poderosos e humildes.

Especialmente en Atenas, xorde un novo concepto de ser humano non político, xa que a ética adquire relevancia, interesando o "saber vivir".

A Teoría Hilemórfica e a Physis Aristotélica

A Substancia e o Hilemorfismo

Para explicar a natureza, Aristóteles parte dos seres concretos e individuais, aos que denomina substancias, que é o significado básico do ser. Existen dúas acepcións que non existen separadamente:

• Substancia primeira: individual, concreta.
• Substancia segunda: esencia, concepto.

A substancia primeira está composta de materia e forma (hilemorfismo):

• Materia (hylé): aquilo do que está feita.
• Forma (morphé): definición, esencia, substancia segunda.

A Kinesis ou Cambio: Principios

A natureza, ademais de pola súa materialidade, defínese pola súa capacidade de cambio ou movemento. Para explicar isto, Aristóteles recorre á idea de que, fronte ao ser, hai dous tipos de non-ser:

• O non-ser absoluto (a nada): Por exemplo, dun animal non pode xurdir unha árbore.
• O non-ser relativo: Algo que non é, pero pode chegar a selo; por exemplo, un neno non é médico, pero pode chegar a selo.

Por isto, existe un cambio, que é o paso de potencia a acto. A potencia é a capacidade para conseguir unha característica ou atributo, e o acto é o feito de posuír unha calidade ou atributo. Existen dous tipos de cambio:

• Accidental: Cando un ser cambia accidentalmente, por exemplo, unha folla verde pasa a ser amarela. Pode ser de cantidade, de calidade ou de lugar.
• Substancial: Cando a substancia cambia por si mesma, por exemplo, o nacemento e a morte dos seres vivos.

A Teoría Causal Aristotélica

Aristóteles explica as causas que producen o cambio. Poden ser intrínsecas ou extrínsecas:

• Causas intrínsecas:
  • Causa material: Explica do que está feito a cousa (ex: bronce).
  • Causa formal: Explica a súa esencia ou definición (ex: concepto de estatua).
• Causas extrínsecas:
  • Causa eficiente: Refírese ao axente que causa o cambio (ex: escultor).
  • Causa final: Finalidade que persegue o cambio (ex: adornar o templo).

Xerarquía dos Seres e Modos de Ser

Para Aristóteles, o cume das ciencias é a metafísica, que se ocupa do ser de maneira universal, é dicir, non se ocupa só dos seres naturais. Por iso, Aristóteles fará unha división e falará de varios tipos de seres:

• Seres naturais: Aqueles que teñen en si mesmos a propiedade do seu propio cambio e o seu repouso. Son os seres vivos e os inanimados. Mutables e independentes da mente humana.
• Seres artificiais: Non teñen en si mesmos o principio do seu cambio. Son produto da técnica humana, pero independentes da nosa mente.
• Ser supremo: É inmutable e independente da mente humana.

Para Aristóteles, "o ser se di de moitas maneiras". Hai moitos modos de aplicar o termo ás cousas, en concreto catro:

• Ser por esencia e ser por accidente: A esencia é aquilo que unha cousa é, e os accidentes son aqueles que se lle atribúen a un ser, pero que non forman parte da súa esencia.
• Ser verdadeiro e ser falso.
• Ser en potencia e ser en acto.
• As categorías: Os diversos modos en que podemos catalogar un ser; a principal é a substancia. Logo hai outras como cantidade, calidade, lugar, tempo, etc.

O Motor Inmóbil

Nunha parte da Metafísica, Aristóteles fala dunha substancia suprema, que sería un ser independente, inmóbil e inmutable. Non se trata dun deus creador; está separado do mundo e nin sequera o coñece, pero ten certa relación con el, xa que vén sendo a causa final do cosmos. É o ser máis perfecto, e todo tende á súa perfección.

En cambio, na Física, Aristóteles fala dun ser supremo e explícao mediante dous supostos: observamos cousas que se moven e todo o que se move é movido por outro. Isto explícase mediante un primeiro motor que sexa inmóbil, que move a causa final de todo, situándose máis alá do mundo físico. Aristóteles conclúe dicindo que o motor inmóbil é o acto puro, sen mestura de potencia.