Antzinako Erromako Literatura Generoak eta Egile Nagusiak

Komedia (Antzerkia)

Ezaugarri nagusiak

• Tragedia eta komediaren ezaugarri nagusiak:
  • Greziarren Ereduaren Imitazioa:
    • Bertsoz idatzita
    • Abestiak eta musika
    • Pertsonaia grekoak Grezian bizi zirenak
    • Izen grekoak, janzkera grekoa
  • Jatorrizko Elementu Bakarra Komedietan: Hizkuntza Latina
    • Erromatarrentzat zuzenduta
    • Komediografoen meritua: inguru arrotz batean hizkuntza eta psikologia herrikoia izatea. Nola?
      • Pertsonaia errealak
      • Gehiegikeriak
      • Keinuketa
      • Hitz-jokoak

Autoreak

Plauto

• Umbrian jaioa (Erromako iparraldean).
• Erroman antzezpen antolatzailea eta zuzendaria.
• Idazlea, grekera ikasi, ospe handikoa.
• Lana: 150 obratatik 21 gorde dira (*Aulularia*, *Miles Gloriosus*...).
• **Contaminatio** teknika: jatorrizko greko ezberdinak nahastea.
• Iraupena: Gaur egun arte imitatuz, egokituz, antzeztuz...
• Meritua: Hizkuntza herrikoia islatzea, freskoa, irudimenez beteta, edukia batzuetan zakarra izan arren.

Terentzio

• Afrikan jaiotako libertoa.
• Elkarte literario helenizistaren partaidea.
• **Contaminatio** erabili zuen, errespetu handiagoz.
• Burges giroko drama psikologikoak. Adibidez: *Eunuchus*.

Poesia Lirikoa

Ezaugarri orokorrak

• Liraz lagundutako poesia.
• *Carmen* / *Oda* = "kantu".
• Gaiak: erotismoa, gai bukolikoak, erlijiosoak, elegiakoak...
• Konposizio mota: epigrama, satira, poema mitologikoak...
• Genero lirikoa: arau zehatzak, egitura, bertso mota, estrofa.
• Subjektibitatea: norberaren burua adieraztea.

Autoreak

Katulo

• Veronan jaioa, Galia Zisalpina.
• Familia aberatsukoa, goi-mailako ikasketak.
• Klodiarekin harremana (Lesbia).
• Obra: 116 olerki ezagutzen ditugu.
• Gehienak: motzak eta gai erotikoa, satirikoa edo elegiakoak.
• Gai, luzera eta metrika anitzekoak.
• Bere lana eta bizitza estu elkartuak.

Ovidio

• Familia zaharreko semea.
• Aitaren desioen aurka literaturari dedikatu zitzaion.
• Obrak: poema lirikoak bi taldetan.
  • Erroman egindakoak, enperadorearen babesa zuenean. Gai erotikoak: *Amores*, *Heroidak*...
  • Erbesteratuta idatzitakoak, neurri batean bere lan erotikoek piztu zuten zalapartaren ondoren. Elegiak: *Itsas Beltzetik* eta *Tristia*. Lamentazioak, enperadoreari zuzendutako barkamenak, lagunen falta...
• Ovidio erromatar elegiagile hoberena agertzen zaigu.

Horazio

• Apulian (Erromako hegoaldean) jaiotako libertoa.
• Goi-mailako ikasketak burutu zituen.
• Mecenas eta enperadorearen babesa lortu zuen.
• Obra: *Odak* eta *Carmina*, lau liburu.
• Gai ezberdinak: Erromako handitasuna, enperadorearen handitasuna, filosofia epikureoa, poema autobiografikoak eta mitologikoak.
• Idazle "klasikoena" orekagatik.

Historiografia

Ezaugarri orokorrak

• Genero literarioa bezala, azkena agertu zen.
• Maila gorena hartu orduko, beste generoak oso landuta zeuden.
• Lehen historiagile erromatarrak: analistak, urtez urteko eginkizun nabarmenak kontatzen zituzten, grekeraz.
• **Katon** izan zen latina erabiltzen lehen idazlea.

Autoreak

Julio Zesar

• Aristokrata jaiotzez, gizon oso azkarra eta heziketa zabalekoa.
• Karrera militarra, politikoa zein literarioa osatu zuen.
• Lana: *Commentarii de Bello Gallico*, *Commentarii de Bello Civile*.
• Ezaugarri estilistikoak:
  • 3. pertsona
  • Hiztegi eta egitura garbiak
  • Deskribapen errealistak
  • Xehetasun etnografikoak
  • Pertsonaia historikoen alderdi psikologikoak ikusten ditu
• Balorazioa: helburu panfletarioa, baina alderdi estilistiko bikainak.

Salustio Krispo

• Diruduna jaiotzez, politika munduan ibilitakoa (alderdi demokratikoa).
• Zesarren lagun mina, Afrikako gobernadorea.
• Kargua utzi behar izan zuen korrupzioagatik asko aberastu ondoren.
• Lan historikoak idazteari ekin zion.
• Lana: *Historiae* (5 liburutan garaiko historia).
  • *De Coniuratione Catilinae*: honek egindako matxinada Errepublikaren azken urteetan.
  • *Bellum Iugurthinum*: Afrika Iparraldeko errege baten kontrako gerra. Errepublikaren desagerpena azkartuko zuen eginkizuna.
• Lehen historiagilea.
• Kutsu dramatikoa: nortasun handiko pertsonaiak, egoerak, drama pertsonala, gizartearen bizioak eta korrupzioa azaldu.
• Pertsonaien alderdi psikologikoa aztertzen du eta pertsonaiak karakterizatzen ditu.
• Balio historikoa: lehen eskuko iturriak erabiltzen ditu, objektibitate maila handia.
• Balio literarioa: kutsu arkaikoa (seriotasuna) eta zehaztasuna (pentsamendu sakona).

Tito Livio

• *Ab Urbe Condita* lan mardularen egilea.
• 142 liburutan Erromako historia sorreratik Augustoren garaira arte kontatzen du.
• Errepublikaren aldekoa izan arren, Augustoren bozeramaile gisa aritu zen, enperadorearen ideiak egituratzen.
• Erromako herriaren handitasuna aldarrikatzen du, tradizioko balioak berreskuratzen: aberriarekiko amodioa, hiritarren konkordia, erlijiotasuna, arbasoen begirunea.
• Ez da historiagile zientifikoa, iturriak ez ditu kritikatzen.
• Historia "bizitzaren maisua da".
• Politiko eta psikologo bikaina (pertsonaien zergatiak, kezkak...).
• Estilo aldetik, maila gorena zuen.
• Obra gutxi gorde da.

Tazito

• Inperio garaian historiadorea izatea zaila zen, batez ere Errepublika goraipatzen bazen.
• Tazito dugu garai honetako idazle nabarmenetako bat.
• Lanak: *Germania*, *Agricola*, *Historiae*...
• Alderdi artistikoak eta zientifikoak batzen saiatzen da.
• Iturri guztiak hartu eta kritikatzen ditu.
• Inpartzialtasuna zailtzen du pertsonaiak erretratatzerakoan, errealitatea deformatuz.
• Lanaren balio literarioa kontuan hartuta, idazle hoberena dugu.
• Pertsonaien izaeran sakondu egiten du.
• Estiloa oso berezia: hitz gutxitan asko adierazten du (laburtasuna), poesia eta sentsibilitatez kargatutako prosa du.

Epika

Ezaugarri orokorrak

• Poesia epikoa: Herri gehienen lehen agerraldi literarioa.
• Herri baten oinarri ideologikoa: bellizismoa, aristokraziaren nagusigoa, aberriaren goraipamena, pentsamendu mitiko-erlijiosoa.
• Greziar epikaren eragina: hexametro daktilikoa (Homeroren eragina).
• Metrika klasikoa: silaba labur eta luzeen segida.
• Bertsogintza melodikoa.
• Hiperbatona zen baliabide estilistiko aipagarriena.

Autoreak

Virgilio

• Mantua hirian jaioa.
• Goi-mailako ikasketak burutu zituen Erroman.
• Zesarren diktaduraren ondoren jaioterrira itzuli eta ospea irabazten hasi zen.
• Augusto enperadorearen babesa lortu zuen.
• Lanak: *Bucolica*, *Georgica* (poema didaktikoak nekazaritzari buruz).
• *Eneida*: lan gorena.
• Espiritu greziarra eta erromatarra ondo batzen dira lan honetan.
• Enperadorearen onespena lortu zuen lan honekin.
• Homerori jarraitzen dio lana egituratzerakoan, *Iliada* eta *Odisea*n oinarrituz.
• Jainkoek parte hartzen dute.
• Teknika: oso landua, orekatua, baliabide estilistiko finak, kultura handia eta erlijiotasunaren isla.

Lukano

• Kordoban jaioa, Senekaren iloba.
• Adimen aparteko gaztea.
• Neron enperadoreak babestu zuen, baina bere faborea galdu eta osabarekin batera kondenatua izan zen 26 urte zituela.
• Lana: *Pharsalia*.
• Ponpeio eta Zesarren arteko tirabirak agertzen dira.
• Lan honetan Zesar pertsonaia gaitzetsi eta Ponpeio goraipatzen dira. Hona hemen Lukanoren amaieraren arrazoia.
• Estiloa: erudizioa, barrokismoa, erretorika eta pasioa.
• Epika historikoa: jainkoak ez dira aipatu ere egiten.

Prosa Klasikoa

Ezaugarri orokorrak

• Erromatarrek ez zuten filosofia gustuko, praktikoagoak ziren.
• Greziako konkistaren ondoren Erroman greziar filosofoen joera zabaldu zen eta ondoren kontserbadore eta intelektualen arteko tirabirak egon ziren (ustelkeria).
• Erromako filosofia ez da originala.

Eskola Filosofikoak

• Epikureismoa

  • Filosofiaren helburua gizakiari zoriontasuna ematea da. Nola?
    • Beldurrik ez izatea
    • Arimaren lasaitasuna minaren aurrean

• Eklektizismoa

  • Greziako korronte ezberdinetan dauden antzekotasunak bilduz.
  • Ordezkari nabarmenena **Zizeron**.

Autorea

Zizeron

• Baserri giroko zaldun-familia dirudun kontserbadorekoa.
• Bizitza osoan abokatu, politikari eta idazlea izan zen.
• *Homo novus* zen eta kontsularitzaraino iritsi zen.
• Arazo politikoengatik erbesteratua izan zen, dibortziatu, alaba hil eta bera ere hil zuten proskripzioaren ondoren.
• Lanak:
  • Gutunak (*Ad Atticum*): argitaratzeko idatzi zituen, alderdi pertsonalak eta politikoak nahasten dira, gizon zintzo gisa agertzen zaigu. Hizkuntza estandarra.
  • Hitzaldiak (*In Catilinam*): gaztea zenean estilo handitua eta harrotua erabiltzen zuen, heldutasunean, estilo serioa ideiak sakon adieraziz.
  • Erretorika-lanak (*Brutus*)
  • Filosofia-liburuak (*De Republica*): eklektikoa agertzen zaigu, bere garaiko eztabaida estoikoak eta epikureoak nahastuz. Lexiko filosofikoaren sortzailea da. Filosofia oratoriaren nahitaezko oinarria zen berarentzat.