Antzinako Erregimenaren Krisia Espainian (1788-1833)

Sarrera: Absolutismoa eta Despotismo Ilustratua

Borboi etxeko erregeak absolutistak ziren. Haien ustez, erregeen botere politikoa —gizarte bat antolatzeko eskubidea eta ahalmena— Jainkoak emana zen. Hala ere, Ilustrazioaren eragina jaso zuten, Erregimen Zaharreko oinarriak zalantzan jartzen zituen mugimendu filosofiko-kulturalarena. Absolutismoaren eta Ilustrazioaren arteko nahasketari despotismo ilustratua deitu zitzaion.

Karlos IV.aren erregealdia (1788-1808)

Karlos IV.aren erregealdia 1789ko Frantziako Iraultzak eta krisi ekonomiko sakonak markatu zuten. Godoy, Karlos IV.aren ministroak, mugetan kontrol zorrotzak ezarri zituen ideia iraultzaileak heda ez zitezen. Luis XVI.a eta Maria Antonieta exekutatu ostean, Espainiak Frantziari gerra deklaratu zion (Konbentzio Gerra, 1793-1795), bi erregeak borboitarrak zirelako. Gerra Basileako Itunarekin amaitu zen, eta Espainiak Santo Domingoko uhartearen zati bat eman behar izan zion Frantziari. Geroago, aliantzak aldatu ziren:

• 1796: San Ildefonsoko Ituna sinatu zen Frantziarekin, kanpo-politikan interes berak zituztelako Ingalaterraren aurka.
• 1805: Aliantza horren ondorioz, Trafalgarko guduan porrot handia jasan zuten ingelesen aurka.
• 1807: Fontainebleauko Itunak Frantziako tropei Espainia zeharkatzeko baimena eman zien Portugal konkistatzeko.
• 1808: Kaos politikoak Aranjuezeko matxinada eragin zuen, eta, ondoren, Baionako abdikazioak gertatu ziren, Napoleonek bere anaia Josef Bonaparte errege izendatuz.

Josef I.a eta Independentzia Gerra (1808-1814)

Josef I.ak Espainia modernizatzeko hainbat ahalegin egin zituen, hala nola kode zibil bat sortzea eta Inkisizioa deuseztatzea. Hala ere, populazioaren gehiengoa haren aurka agertu zen, eta frantsesen aurkako gerra hasi zen.

Independentzia Gerra

Gatazka honetan, gerrilla-taktikak erabili ziren Napoleonen tropa boteretsuei aurre egiteko. Bai soldadu frantsesen eta bai gerrillarien jokaerak oso bortitzak izan ziren. Azkenean, gerrillariek, armada ingelesaren laguntzarekin, garaipena lortu zuten eta gerra amaitu zen.

Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Herritarrek ez zuten Josef I.aren erregetza onartu, ezta Napoleonen tropen presentzia ere. Erresuma legitimo bat antolatzeko, probintzia bakoitzean junta bat sortu zen, eta horiek Junta Zentral Gorena osatu zuten. Honek, 1810ean, Cadizko Gorteetarako deialdia egin zuen. Erresumako ordezkariak bildu ziren konstituzio bat idazteko. Gorteetan bildutako gehienak joera liberalekoak ziren, eta 1812ko martxoaren 19an, San Jose egunean, Espainiako lehen konstituzioa onartu zuten, La Pepa izenez ezaguna. Hala ere, konstituzioa ia inoiz ez zen indarrean egon, 1812an herrialdea gerran zegoelako eta, 1814an Fernando VII.a itzuli zenean, ez zuelako onartu.

Fernando VII.aren erregealdia (1814-1833)

Fernando VII.ak Valençayko Itunari esker berreskuratu zuen erregetza.

Seiurteko Absolutista (1814-1820)

Absolutismoaren berrezarpena

Gorteetako diputatuen heren batek Pertsiarren Manifestua idatzi zuen, absolutismoa itzultzeko eskatuz. 1814an, Fernando VII.ak estatu-kolpea eman zuen, lege liberal guztiak indargabetu eta absolutismoa berrezarri zuen, foruak barne.

Krisi ekonomiko larria

Erregimen Zaharreko arazo ekonomikoek bere horretan zirauten. Ogasunak ia ez zuen diru-sarrerarik, eta Martin de Garay ministroa nobleei eta kleroari zergak ezartzen saiatu zen, arrakastarik gabe.

Oposizio liberala

Liberalek hainbat matxinada militar (pronuntziamendu) antolatu zituzten. Azkenean, 1820an, Rafael de Riego eta Antonio Quirogak gidatutakoak arrakasta izan zuen.

Hirurteko Liberala (1820-1823)

Konstituzionalismo liberala eta banaketak

Liberalen artean bi joera nagusi sortu ziren:

• Asaldatuak (edo exaltatuak): Iraultza erradikalaren aldekoak ziren, sufragio unibertsala defendatuz.
• Moderatuak: Erregearen botere betearazlea zabaltzearen eta sufragio mugatuaren aldekoak ziren.

Kontrairaultzaren indartzea

Absolutismoaren aldekoek oposizio armatua antolatu zuten liberalen aurka. 1823an, Europako potentzia absolutisten armadak, San Luisen Ehun Mila Semeak izenekoak, Espainian sartu, liberalak garaitu eta Fernando VII.aren absolutismoa berrezarri zuen.

Hamarkada Doilorra (1823-1833)

Errestaurazio absolutista eta zapalkuntza

Ideia liberalak izatearen susmo txikiena zuen edonoren aurkako zapalkuntza izugarria hasi zen. 1812ko Konstituzioa berriro indargabetu eta Erregimen Zaharrera itzuli zen.

Absolutismoaren porrota eta banaketa

Gobernuak ezin izan zion zor publikoari aurre egin. Europako potentziek presio egin zuten liberalen aurkako zapalkuntza baretzeko eta amnistia bat emateko. Bestalde, absolutistarik sutsuenek (apostolikoak) erreformak traiziotzat jo zituzten eta Fernandoren anaia Karlos Maria Isidroren alde egiten hasi ziren.

Ondorengotza auzia: Karlisten sorrera

Fernando VII.ak, alaba bat (Isabel) izan zuenez, oinordetza ziurtatzeko Lege Salikoa (emakumeei gobernatzea eragozten ziena) indargabetu zuen Berrespen Pragmatikoaren bidez. Karlos Maria Isidrok ez zuen erabaki hau onartu, bere burua legezko oinordekotzat baitzuen. Horrek Lehen Karlistaldia piztuko zuen gatazka sortu zuen.