1978ko Konstituzioa eta Euskal Autonomia Estatutuaren Garapena
1978ko Konstituzioa
1978ko Konstituzioa Espainiako lege nagusia da, Gorte Konstituziogileek idatzi zutena. Herritarrek bozka bidez onartu zuten, 1978ko abenduaren 6an, eta gaur egun ere indarrean dago. Hainbat printzipio ezarri zituen: sistema politiko berria, antolamendu araututa, eskubide eta askatasunak, eta garaiko trantsizio politikoaren oinarria.
Konstituzioaren 169. artikuluak Gorteen bidez konstituzioa aldatzeko prozedura arautzen du. Gainera, 2. ganbera eta xedapen gehigarriak azaltzen dira, Euskal Herriko eta Nafarroako egoera berezia kontuan hartuz.
Konstituzioa 1977ko hauteskundeen ondoren egindako erreferendumaren bidez onartu zen. Laburbilduz, monarkia parlamentarioa onartzen zuen, eta alderdi sozialista eta komunistek ere ekarpenak egin zituzten. Adolfo Suárez gobernuburu zela, demokrazia-prozesua bultzatu zen eta hauteskundeak egin ziren.
Baionako Hitzarmena (1945)
1945ko martxoaren 31n, II. Mundu Gerra amaitzear zegoela, Baionan euskal erakundeen artean hitzarmen bat sinatu zen. Bertan parte hartu zuten PRF, EMB, UGT, ELA eta CNT sindikatuek, erbesteko euskal jaurlaritzaren eta frankismoaren aurkako erakundeen ordezkariek.
Helburu nagusiak
- 1. Nazionalismoaren aurkako euskal blokea sendotzea.
- 2. Euskal Herriko gobernu legitimoa osatzea.
- 3. Hauteskunde libreak demokrazian.
- 4. Jaurlaritza laguntzeko aholku-batzordea sortzea.
- 5. Totalitarismoaren eta falangearen aurka egitea.
1936ko altxamenduak Euskadiko Errepublika Estatua (Bizkaiko 9 hilabeteko bizitza) hautsi zuen. Gerra eta gerraostean errepresio handia izan zen, eta politiko asko erbestera joan ziren. José Antonio Agirre lehendakari zela, euskal konstituzio nazionala defendatu zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, EAJ erbesteko alderdi guztiak Baionako Euskadi Kontseiluan bildu ziren, eta 1944an Tolosan euskal bloke nazionala aldarrikatu zen.
Frankismoaren aurka nazioarteko babesa lortzen saiatu ziren, baina gutxi lortu zuten. 1960an Agirre hil zen eta Leizaola izendatu zuten ordezkari.
Euskal Autonomia Estatutua
Trantsizio garaian, Euskal Herriak autonomia estatutu bat eskatu zuen. Helburu nagusia autogobernua lortzea zen: Euskal Autonomia Erkidegoa (EAE) sortzea, poliz propioa, hizkuntza ofiziala eta eskubide historikoen onarpena izan zitzan, Konstituzioaren 17. artikuluaren arabera. Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroa ere aztertu ziren, baina Nafarroak bere bidea hartu zuen.
Trantsizioko gertakariak
1975ean Franco hil ondoren aldaketa handiak etorri ziren. Suarezek erreforma politikoa bultzatu zuen, alderdi politikoak legeztatu ziren, eta UCDk 1977ko hauteskundeak irabazi zituen. 1978an Konstituzioa onartu zen, EAJk abstentzioa deitu zuen. Arazoak Suarezen dimisioarekin areagotu ziren, eta Sotelo izendatu zuten ordezko. 1982an Felipe González irabazi zuen hauteskundeak.
Euskal Herrian egoera zaila zen, arazo sozialak eta ETAren urte odolestuenak ikusi ziren. Herritarrek autogobernua eta amnistia nahi zituzten. UCDk autonomia estatutuak onartu zituen (Euskadi, Katalunia...), baina mugen gaineko kezka handia zegoen, bereziki Nafarroan. 1978ko abenduan Euskal Konstituzio Nazionalaren proiektuak aurkeztu ziren, baina alderdi batzuk ezetz esan zuten. 1980ko martxoan EAJ irabazi zuen autonomia hauteskundeetan, Carlos Garaikoetxearen buruzagitzapean.
Gernikako Estatutua
Testua EAJri eta beste alderdi nazionalistei erantzun ematen zien. Nazionalismoaren sarrera Sabino Arana izan zen. Azkenean, Gernikako Estatutuak instituzio propioak izateko aukera eman zion Euskal Herriari. Aurreko estatutuak ez zuen iraun, eta honek gobernu iraunkorra izateko aukera eskaini zuen. HBk ez zuen parte hartu nahi izan, eta 1983-1984 urteetan estatutuaren aurkako jarrerak izan ziren. EAJ nagusitasuna finkatu zuen. Nafarroak ez zuen onartu EAEren batze prozesua, eta autonomia erkidego gisa egon zen, Gernikako Estatututik kanpo.