1839ko Urriaren 25eko Dekretua eta Euskal Foruak
1839ko Urriaren 25eko Dekretuaren Analisia
Aurrekontuak eta Sailkapena: Testu historiko-juridiko hau edukiaren aldetik politikoa da. Egileak Espainiako Gorteak dira. 1837ko konstituzioaren testuinguruan, gorte konstituziogileek (moderatuen gehiengoarekin) proiektua gogortu zuten, eta moderatuen proiektu hau 1839ko urriaren 25ean onartu zuten. Maria Kristina erregina-ordeak sinatu zuen Madrilen, Elisabet II.a adingabea zelarik. Bere izaera publikoa da, nazio-esparrukoa eta Espainiako zuzenbidekoa (agintariena). Helburua Bergarako Hitzarmenari hitza jartzea eta horretarako foru-markoa konstituziora egokitzea da.
Testuaren Analisia
- Sarrera: Elisabet II.a adingabea zenez, amak sinatu zuen. Subiranotasun konpartitua dago parlamentuaren eta erregearen artean.
- 1. artikulua: Foruen errespetua konstituzioaren baitan. Foruak ohitura-legeetan oinarritzen dira, eta Euskal Herriko ezaugarri komunen artean hauek daude: kaparetasuna, zergarik ez, eta barne-aduinak. Honek erregimen foral liberalarekin talka egiten du. Karllisten traizioak Bergarako Hitzarmena ekarri zuen, 1837ko konstituzio liberala eta sistema liberala batzeko saiakera bat izan zelarik.
- 2. artikulua: Foruak konstituzioaren baitan ezartzeko prozesua azaltzen da: euskal probintziak azkar bildu eta entzun behar ziren, baina aldaketak nahitaezkoak ziren, eta foruei buruzko azken erabakia Gorteena zen.
Testuinguru Historikoa
Lehen Gerra Karlistaren nekeak Maria Kristinari aholkatu zion foruak onartzea. Hala ere, karlistak bitan banatu ziren:
- Apostolikoak: Karlos IV. nahi zutenak.
- Transakzionistak: Maroto buru, gatazka bukatzeko akordioa nahi zutenak.
Transakzionistek irabazi zuten. Esparterok eta Marotok Bergarako Hitzarmena sinatu zuten 1839ko abuztuan: bertan, liberalek foruak errespetatzea eta karlistek Elisabet II.a onartzea adostu zuten. Testua Bergarako hitzarmenaren lege-gauzapen legala da. Legearen bitartez estatu liberala eta foruak uztartu nahi ziren. Foruen aldaketa gobernuak zuzendu behar zuen, baina 2. artikuluaren arabera, foruak aldatu aurretik probintzien iritzia entzun behar zen; hau garaipen liberala zen, foruak monarkia konstituzional baten menpeko lege gisa onartzen ziren eta (lehen inork ezin baitzituen foruak aldatu). Aldaketak Esparterotik iritsi ziren.
1841eko lege-hitzartuarekin Nafarroako foruak aldatu ziren (aduinak Pirinioetara pasa ziren, eta milizia kendu zen), fiskaltzan eta administrazioan berezitua geratu zelarik soilik. Esparterok 1841eko urriaren 29ko dekretua eman zuen: hiru probintzietako administrazioa, legeria eta aduinak estatuaren menpe geratu ziren, foru-baimena eta Batzar Nagusia kendu ziren, foru-aldundiak probintzia-aldundi bihurtu ziren, baina aduana-kostak, berezkotasun militarra eta zerga-sistema berezia mantendu ziren.
Elisabet II.arekin 1844ko uztailaren 4ko errege-dekretua onartu zen: foruak berrezarri ziren, baina foru-baimenik gabe eta aduana-kostak bere horretan jarraitu zuten. Azkenik, 1876ko uztailaren 21eko legeak foruak deuseztatu zituen betirako.
Balorazioa
Espainiar liberalek foruak errespetatzeko hitza eman zuten; Bergarako hitzuneko legeak egiteko eta foru liberalak konstituziora eramateko lehen urratsa da testua. Hasieran ezinezkoa zirudien sistema zentralista homogeneoa eta foruak elkartzea. Gobernuak foru-aldaketak egin zituen. Karlosen traizioak (Bergarako Hitzarmena) argi utzi zuen gerora, asmo liberala foruak ezabatzea zela, Euskal Herriko probintziei eskubide administratiboen truke onartzen zitzaienean.