1833–1874: Isabel II.aren erreinua eta erregeordetzak

a) Mª Kristinaren erregeordetza (1833–40)

Gertakari nagusiak:

• Gerra Karlista.
• Urriaren 4ko Manifestua.
• 1834ko Errege Estatutua.
• Desamortizazioa.
• 1836an aurrerakoiek egindako mugimenduak.
• 1837ko Konstituzioa.
• 1837ko hauteskundeak: moderatuek irabazi zuten.

b) Esparteroren erregeordetza (1840–43)

1843an Esparteroren aurkako indarrak elkartu ziren. Narváez «militar» izandakoen laguntzarekin kolpe militarrak eman zituen, eta Espartero ihes egin zuen.

a) Hamarkada Moderatua (1844–1854)

Hamarkada honetan nagusitu ziren politikak eta neurriak laburbilduz:

• Narváez generalak estatuaren zuzendaritza nagusitu zuen eta botere zentralizatuaren indarra berretsi zen.
• 1844ko Guardia Zibila sortu zen.
• 1845eko udalen legea ezarri zen.
• Zergen erreforma: ondasunen gaineko kontribuzioak eta kontsumo gaineko zergak (estatu-monopolioak) berrikusita.
• Eskola nazionalaren indartzea.
• 1845eko Konstituzio berria berrezarri zen.
• 1846ko hauteskunde-legea aplikatu zen.
• 1851eko Aulki Santuaren konkordatoa sinatu zen.

b) Bi urteko Progresista (1854–56)

1854ko Vicalvarada altxamenduaren ondoren piztu ziren gertakariak: O'Donnell-en pronuntziamenduak hasieran arrakasta txikia izan zuen, baina moderatuek ahuldu zuten eta erregeak Espartero deitu zuen gobernua osatzera.

• 1855eko Madozen desamortizazioa.
• 1855eko trenbideen legea, trenbide-sarearen eraikuntza azkartzeko neurriak.
• Gizartean arriskua zegoen egoera erradikalizatzeko: elizak, burgesiak eta moderatuek kontrako jarrerak.
• 1856an Esparterok gobernua utzi behar izan zuen.

c) Moderantismoaren aldia (1856–68)

Narváez alderdiko moderatuek liberal progresisten eta alderdi karlistako kide batzuen laguntza jaso zuten. O'Donnellek alderdi politiko bat antolatu zuen. Aurrerakoiek ez zeuden ados eta, ondorioz, 1845eko Konstituzioa berrezarri zen; burgesia aberastu zen.

1866an O'Donnellek erreginaren konfiantza galdu zuen, eta Narváezen hila eta bestelako krisi ekonomiko eta politikoek 1868ko Iraultza Gloriosara eramango zuten egoera.

1868ko irailean militar pronuntziamendu batek Alcoleako gudua irabazi zuen; ondorioz Isabel II.ak abdikatu eta erbesteratu egin zen.

a) Behin-behineko gobernua (1868–71)

Serrano erregeorde izan zen eta Prim gobernuburu; une batez monarkia hutsune batean gelditu zen, gizarteak ordea errepublika aukeratzera bultzatzen zuen. 1869ko Konstituzioa aldarrikapen liberalagoak jasotzen zituen eta ondoren Amadeo I.a aukeratu zuten errege.

b) Amadeo I.aren erregetza (1871–73)

Amadeo I.aren garaia tentsioa eta erresistentziaz beteta egon zen; sektore katoliko eta bestelakoek kontrako jarrerak erakutsi zituzten. Prim atentatu batean hil zen tronua jasotzera zihoanean. 1873ko otsailean Amadeok abdikatu egin zuen.

c) I. Errepublika (1873–74)

Amadeoren abdikazio egunean Senatuak eta Kongresuak errepublika aldarrikatu zuten. Gero Pavía jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen errepublika amaitzeko. Ondorioz Borboien itzulera eman zen.

Sei urteko iraultzari lotutako neurriak eta afera ekonomiko-politikoak:

• Pezetaren sorrera eta fiskalitateari lotutako neurriak.
• Figuerola-ren neurriak (figuerolaren arazo/arantzela adierazpena jaso da testuan).
• Guardia Zibila indartzea eta bestelako segurtasun neurriak.