Zuzenbidearen Oinarriak: Erantzukizun Motak eta Informazio Eskubidea

Erantzukizun Juridiko Motak

Erantzukizun zibila

Beste pertsona baten ondasun edo eskubideei kalte egiteagatik sortzen den erantzukizuna da. Arau zibiletan dago jasota, hala nola Kode Zibilean edo arau berezietan (adibidez, ohorearen babesa arautzen dutenetan).

• Adibideak: auto-istripu bat eragitea, produktu akastun bat saltzea, norbaiten ohorea kaltetzen duen albiste bat argitaratzea.
• Ondorioa: kaltetuari kalte-ordain ekonomikoa ematea.
• Nork ezartzen du: epaile zibilek, nahiz eta alderdien arteko akordioa edo aseguru bidezko konponbidea ere posible den.

Erantzukizun penala

Legeak delitu gisa definitutako portaera bat egiteagatik sortzen da. Zigor Kodean dago jasota.

• Adibideak: erailketa, lapurreta, iruzurra, prebarikazioa, kalumnia, zerga-delitua.
• Ondorioa: delitu horretarako ezarritako zigorra (espetxealdia, Estatuari ordaindu beharreko isuna, kargu publiko edo lanbide baterako gaitasungabetzea, etab.).
• Nork ezartzen du: zigor-arloko epaileek soilik, derrigorrezko prozedura judizial baten ondoren. Prozesu horrek printzipio zorrotzak bete behar ditu (legezkotasuna, tipikotasuna, erruduntasuna) eta hainbat eragilek hartzen dute parte (Fiskaltza, akusazio partikularra, defentsa).

Arau-hauste administratiboa

Legeak arau-hauste gisa jasotako jarduera bat egiteagatik sortzen da. Administrazio-arloko lege ugaritan daude jasota (adibidez, Herritarren Segurtasuna Babesteko Lege Organikoa, Datu Pertsonalak Babesteko Lege Organikoa, Ikus-entzunezko Lege Orokorra, etab.).

• Adibideak: trafiko-isuna, unibertsitatetik kanporatzea, polizia bati begirunerik ez izateagatik isuna, bide publikoan drogak kontsumitzeagatik isuna, adingabeak babesteko ordutegia ez betetzeagatik telebista kate bati jarritako isuna.
• Ondorioa: legean aurreikusitako administrazio-zehapena (Administrazioari ordaindu beharreko isuna, baimenak kentzea, gaitasungabetzea, etab.). Garrantzitsua da azpimarratzea administrazio-zehapena ezin dela inoiz askatasun-gabetzea izan.
• Nork ezartzen du: eskumena duen administrazio publikoak. Hala ere, zehapenaren aurka errekurtsoa jar daiteke administrazioarekiko auzien jurisdikzioan.

Informazioaren Zuzenbidea eta Informaziorako Eskubidea

"Informazioaren Zuzenbidea" kontzeptuak bi errealitateren arteko lotura azaltzen du: Zuzenbidea eta Informazioa. Informazioarekin lotura duen edozein erakundek (nazioartekoak, Europakoak, estatukoak...) emandako arauek osatzen dute. Informazio mota ere anitza izan daiteke: kazetaritza-informazioa, administrazioarena, merkataritzakoa, norbanakoena, etab.

Oinarrizko kontzeptuak bereiztea

Funtsezkoa da bi kontzeptu hauek ez nahastea:

• Informazioaren Zuzenbidea (letra larriz): informazioa arautzen duten arau eta printzipioen multzo juridikoa da.
• Informaziorako eskubidea (letra xehez): gizabanako edo talde batek informazioa jaso, ikertu eta zabaltzeko duen askatasuna da.

Esparru juridikoa: Nazioarteko eta Estatuko araudia

Informaziorako eskubidea, sarritan informazio-, adierazpen- edo prentsa-askatasun gisa ere ezaguna, nazioarteko hitzarmenetan eta estatuetako konstituzioetan jasota dago.

Nazioarteko araudi nagusia

• Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala (1948): 19. artikuluak iritzi- eta adierazpen-askatasuna jasotzen du. Azpimarratzen du informazioa jasotzeko eta zabaltzeko eskubidea gizabanako guztiena dela, ez soilik kazetariena edo enpresena.
• Giza Eskubideak Babesteko Europako Hitzarmena (1950): 10. artikuluak adierazpen-askatasuna bermatzen du, informazioa eta ideiak jasotzeko eta zabaltzeko eskubidea barne. Hala ere, estatuek mugak jar ditzakete segurtasun nazionala, morala edo besteen eskubideak babesteko.

Espainiako Konstituzioa

20. artikuluak honako eskubide hauek aitortu eta babesten ditu:

• Iritziak, ideiak eta pentsamenduak askatasunez adierazteko eta zabaltzeko eskubidea.
• Informazio egiazkoa edozein bitartekoren bidez askatasunez komunikatzeko eta jasotzeko eskubidea.

Horrez gain, beste artikulu batzuek ere eragiten diote zeharka eskubide honi: ideologia-askatasuna (16. art.), ohore eta intimitaterako eskubidea (18. art.), enpresa-askatasuna (38. art.) eta administrazioko artxibo eta erregistroetarako sarbide-eskubidea (105.b art.).

Informaziorako eskubidearen ezaugarriak

• Funtsezko edukia: informazioa ikertzeko, jasotzeko eta hedatzeko ahalmena da.
• Titulartasun unibertsala: ez da kazetari edo komunikabideena soilik; publiko osoak du informazioa jasotzeko eskubidea.
• Funtzio soziala: informazioa ez da produktu komertzial hutsa, funtzio soziala betetzen du.
• Erantzukizuna: kazetariek ardura soziala dute; informazioa boterea izateaz gain, betebeharra ere bada.

Eskubideen arteko desberdintasunak

Prentsa-askatasuna, adierazpen-askatasuna eta informaziorako eskubidea ez dira sinonimoak, eta ez dute esanahi juridiko bera.

• Informaziorako eskubidea: Gizabanako guztiei dagokie. Gizartearentzat garrantzitsuak diren egitate, ideia eta iritziak biltzen ditu. Informazioa jaso, ikertu eta zabaltzeko ahalmena ematen du, betiere beste giza eskubideak errespetatuz.
• Adierazpen-askatasuna: Gizabanako guztiei dagokie. Edozein iritzi edo ideia subjektibo zabaltzeko ahalmena da, beste eskubideekiko bizikidetzan.
• Prentsa-askatasuna: Historikoki, aldizkari edo egunkari baten egileari edo jabeari lotutako kontzeptua da. Maiztasunezko argitalpenetako edukiak zabaltzeko ahalmena zen, legeak eta botere politikoak ezarritako mugekin.

Ondorioak

Gaur egun, informaziorako eskubidea giza eskubide autonomo eta eraginkortzat hartzen da, justiziarekin lotura estua duena. Adierazpen-askatasuna eta informaziorako eskubidea Zuzenbide Estatuen oinarri dira. Prentsa-askatasunaren kontzeptua, aldiz, "arkeologia juridikotzat" jo daiteke, nahiz eta terminoa oraindik ere modu informalean erabiltzen den.

Azkenik, argitu behar da Informazioaren Zuzenbidearen ardatza komunikaziorako eskubideen edukia eta mugak aztertzea dela, eta ez du sakon jorratzen beste arlo tekniko batzuk (jabetza intelektuala, irrati-telebisten administrazio-erregimena, lan-zuzenbidea, etab.), gai horiek informazio-askatasunaren erabileran duten eraginaren ikuspegitik soilik aztertzen baititu.