Zuzenbide Zibilaren Oinarriak: Iturriak, Pertsona eta Eskubideak

1. Zuzenbide Zibila: Sarrera eta Kontzeptuak

Zuzenbide Zibilaren Kontzeptua

Zuzenbide Zibilaren definizioa ez da %100ean zehatza, baina orokorrean, pertsona fisikoa den heinean arautzen duen zuzenbide pribatuaren atala da, askatasun zibila oinarri hartuta.

Zuzenbide Publikoa eta Pribatua

Bi adarren arteko bereizketa egiteko ez dago irizpide zehatz bakar bat. Hainbat faktore hartzen dira kontuan:

• Arau mota
• Harreman juridikoaren izaera
• Babesten den interesa (publikoa ala pribatua)
• Alderdien botere-posizioa

Zuzenbide Zibilaren Izaera Orokorra

Zuzenbide Zibila ez da zuzenbide pribatu bakarra, baina bai orokorra. Kode Zibilaren 4.3 artikuluak dioenez, bere xedapenak beste lege batzuetako hutsuneak betetzeko aplikatuko dira, pertsona garen heinean guztioi eragiten digulako.

Zuzenbide Zibilaren Atalak

Tradizionalki, Zuzenbide Zibila honako ataletan banatzen da:

• Pertsonaren Zuzenbidea
• Ondasunen Zuzenbidea
• Oinordetza Zuzenbidea
• Betebehar eta Kontratuen Zuzenbidea (Harremanak)

Kodifikazio Prozesua

Jatorria eta Bilakaera Historikoa

Kodifikazioaren ideia Frantziako Iraultzarekin sortu zen. Espainian, ordea, prozesua berantiarra izan zen eta hainbat zailtasun izan zituen:

• Lehen proiektuak: 1836, 1843 eta 1851 (Napoleondarraren eraginekoa).
• Porrotaren arrazoiak: Foru-zuzenbideekiko talka, hipoteka-legearen eta ezkontza zibilaren erregistroaren inguruko desadostasunak.
• Behin betiko onarpena: Oinarrien Lege baten bidez onartu zen, eta azkenik, Kode Zibila 1889ko uztailaren 24ko Errege Dekretu bidez argitaratu zen. Ikuspegi indibidualista eta borondatearen dogma zaharkitua islatzen zituen.

Espainiako Kode Zibilaren Egitura

Kode Zibilak subjektu juridikoarentzat unitatea, bakartasuna eta ordezkagarritasuna bermatzen ditu. Gaien aipamena eta garapena lau liburutan eta atariko titulu batean antolatzen da.

Lurralde-legegintza eta Foru Zuzenbidea

Gerra Zibilaren ondoren eta diktadura amaitzean, autonomien estatu deszentralizatua sortu zen. Espainiako Konstituzioak (149. artikulua) bertako legeria zibilak (Foru Zuzenbideak) aitortu eta haien garapena ahalbidetu zuen autonomia-estatutuen bidez. Estatuak eskumen esklusiboak ditu arlo batzuetan (adibidez, iturrien sisteman), baina autonomia-erkidegoek beren zuzenbide zibila garatu dezakete. Euskal Autonomia Erkidegoaren kasuan, 5/2015 Legea, Euskal Zuzenbide Zibilari buruzkoa, da arau nagusia. Lege horrek arautzen ez dituen esparruetan, Espainiako Kode Zibila aplikatzen da modu osagarrian.

2. Zuzenbidearen Iturriak, Eraginkortasuna eta Aplikazioa

Zuzenbidearen Iturrien Sistema

Iturri kontzeptuak esanahi filosofiko eta juridikoak ditu. Kode Zibilaren 1.7 artikuluak dioenez, "epaile eta auzitegiek ezarritako iturri-sistemaren arabera ebazteko betebeharra dute".

Iturri Motak

• Legea: Arau juridiko idatzia da. Legetzat hartzeko, zenbait elementu bete behar ditu. Iturrien hierarkian lehena da, nahiz eta legeen artean mailaketa bat egon (Konstituzioa, lege organikoak, lege arruntak).
• Ohitura: Definizioz, gizarte-talde batean etengabe eta modu uniformean errepikatzen den jokabidea da, juridikoki loteslea dela sinetsita. Legearen ezean soilik aplikatzen da eta frogatu egin behar da.
• Zuzenbidearen Printzipio Orokorrak: Ordenamendu juridikoaren oinarrian dauden balio eta ideia funtsezkoak dira. Legearen eta ohituraren ezean aplikatzen dira, ordenamenduaren izaera informatzailea betez.

Jurisprudentziaren Rola

Jurisprudentzia, zentzu hertsian, Auzitegi Gorenak doktrina modu errepikatuan ezartzen duenean sortzen da. Ez da zuzenbide-iturri zuzena, baina ordenamendu juridikoa osatzen du, legea, ohitura eta printzipio orokorrak interpretatuz eta aplikatuz.

Arau Juridikoen Eraginkortasuna eta Aplikazioa

Legearen Indarraldia

Lege bat indarrean sartzeko, onartu eta argitaratu egin behar da (normalean, Estatuko Aldizkari Ofizialean). Indarrean sartzeko epea (vacatio legis) legeak berak zehazten du; ezer esan ezean, argitaratu eta hogei egunera sartzen da indarrean.

Legearen Indarra Galtzea: Derogazioa

Legeak ez dira indargabetzen ez erabiltzeagatik eta, orokorrean, ez dute iraungitze-eperik. Indarra galtzeko modu nagusia derogazioa da, hau da, ondorengo lege batek aurrekoa baliogabetzea. Derogazioa izan daiteke:

• Adierazia edo isilbidezkoa: Lege berriak espresuki dioenean edo bere edukia aurrekoarekin bateraezina denean.
• Guztizkoa edo zati batekoa: Aurreko lege osoa edo zati bat soilik indargabetzen duenean.

Legearen Aldaketa eta Atzeraeragina

Legeen aldaketak arazoak sor ditzake denboran. Arau orokor gisa, legeek ez dute atzeraeraginik, hau da, etorkizunerako ondorioak dituzte. Salbuespenak daude, baina inoiz ezin dira urratu zigor-xedapen ez-mesedegarriak edo eskubide indibidual murriztaileak.

Arau Juridikoen Aplikazioa

Eraginkortasun Orokorra

Arau juridikoak betebeharrekoak dira. Borondatearen autonomiaren printzipioak mugak ditu, eta aginduzko arauen aurkako egintzak deusezak dira. Zuzenbide-erroreak (legearen ezjakintasunak) ez du araua betetzetik salbuesten, nahiz eta ondorioak arindu ditzakeen baldintza jakin batzuetan.

Deuseztasuna eta Lege-maula

Agindu-legeen aurkako ekintzak erabat deusezak dira. Lege-maula, berriz, itxuraz zilegia den arau bat (estalki-araua) erabiltzean datza, beste arau aplikagarri bat (iruzur egindako araua) saihesteko. Egintza horiek ez dute eragotziko iruzur egindako araua behar bezala aplikatzea.

Interpretazioa eta Analogia

Arauak aplikatzeko, lehenik eta behin, interpretatu egin behar dira. Epaileak arauaren funtsa bilatu behar du, irizpide objektiboak erabiliz (esanahi literala, testuinguru sistematikoa, aurrekari historikoak, errealitate soziala). Lege-hutsuneak daudenean, epaileak ebaztera behartuta dago eta analogia erabil dezake, antzeko kasu bat arautzen duen arau bat aplikatuz. Analogia ezin da erabili zigor-legeetan edo salbuespenezkoetan.

Harreman Juridikoa eta Eskubide Subjektiboa

Harreman Juridikoa

Zuzenbide objektiboak pertsonen arteko harremanak arautzen ditu, interes legitimoak babestuz. Harreman juridikoaren osagaiak hauek dira: subjektuak (pertsonak), objektua (interesa) eta edukia (ahalmenak eta eginbeharrak).

Eskubide Subjektiboa

Ordenamendu juridikoak pertsona bati bere interesak asetzeko aitortzen dion ahalmena da. Eskubide subjektiboak negozio juridikoetatik sor daitezke, inter vivos edo mortis causa eskualda daitezke, eta denboraren poderioz iraungi daitezke.

Objektua eta Denbora

Eskubidearen objektua interesdunaren interesa betetzeko gai den ondasun edo zerbitzua da. Denborak eragin zuzena du eskubideetan, preskripzioaren (eskubideak galtzea ez erabiltzeagatik) eta kaduzitatearen (eskubideak denbora-tarte jakin bat igarotzeagatik automatikoki iraungitzea) bidez.

3. Pertsona Fisikoa

Nortasuna eta Pertsona Motak

Legedi zibilaren ardatza pertsona da. Bi pertsona mota bereizten dira: pertsona fisikoak (gizakiak) eta pertsona juridikoak (helburu jakin baterako sortutako erakundeak).

Gaitasun Juridikoa eta Jarduteko Gaitasuna

Bi kontzeptu hauek bereizi behar dira:

• Gaitasun juridikoa: Eskubide eta betebeharren titular izateko gaitasuna da. Jaiotzetik heriotzara arte irauten du, eta pertsona fisiko guztiek dute, berdintasunean.
• Jarduteko gaitasuna: Eskubideak eta betebeharrak modu baliozkoan erabiltzeko eta kudeatzeko gaitasuna da. Adinarekin eta egoera pertsonalarekin lotuta dago. Jarduteko gaitasun osorik ez dutenek (adibidez, adingabeek) legezko ordezkari baten bidez jarduten dute.

Nortasunaren Hasiera eta Amaiera

Nortasunaren Hasiera

Nortasun zibila jaiotzarekin lortzen da, Kode Zibilak ezarritako baldintzetan. Hala ere, legeak babes berezia ematen dio sortugabeari (nasciturus), mesedegarriak zaizkion ondorio guztietarako, jaioaurretik nortasuna aitortuz.

Nortasunaren Amaiera

Nortasuna heriotzarekin amaitzen da (Kode Zibilaren 32. artikulua). Heriotzak eskubide eta betebehar pertsonalenak iraungitzen ditu, baina ondarezkoak, oro har, oinordekoengana igarotzen dira. Heriotza-deklarazioak ere ondorio berberak ditu. Bi pertsona edo gehiago aldi berean hiltzen direnean (adibidez, istripu batean), eta nor hil den lehenago frogatu ezin denean, aldi berean hil direla jotzen da (konmorientzia-presuntzioa), eta ez diote elkarri oinordetzan ezer transmititzen.

Nazionalitatea eta Auzotasun Zibila

Nazionalitatea pertsona bat estatu jakin batekin lotzen duen lotura juridikoa da, eta funtsezko eskubidea da. Hainbat modutan lor daiteke: jatorriz, adopzioz, aukeraz, bizilekuagatik, etab. Pertsona juridikoek ere badute nazionalitatea.

Auzotasun zibila pertsona fisikoen egoera zibila da, eta zehazten du zein zuzenbide zibil (komuna edo forala) aplikatu behar zaien. Pertsona juridikoek ez dute auzotasun zibilik.

4. Nortasunaren Eskubideak

Frantziako Iraultzaren ondoren garatutako kontzeptua da. Pertsonaren berezko atributuak babesten dituzten eskubideak dira, hala nola bizitza, osotasun fisikoa, ohorea, intimitatea eta irudi propioa. Eskubide subjektibo patrimonialetatik bereizten dira, ezaugarri hauek baitituzte:

• Berezkoak eta besterenezinak dira.
• Ezin zaie uko egin.
• Ez dute eduki ekonomikorik, nahiz eta haien urraketak kalte-ordaina ekar dezakeen.

Kode Zibilak eta lege bereziek eskubide horien urraketen aurrean babesa eta kalte-ordainak ezartzen dituzte.