Zentzumenak eta nerbio-sistema: egitura, funtzioak eta zaintza

Zentzumenak eta harreman funtzioa

Estimulua: gorputzaren barneko zein kanpoko aldaketak direla eta sortzen den seinalea. Harreman funtzioa: izaki bizidunon eta ingurunearen arteko interakzioaz arduratzen da; horretarako, gorputz barrutik zein ingurutik datozen estimuluak prozesatzen eta erantzunak prestatzen ditu.

Zentzumen-errezeptoreak eta efektoreak

Zentzumen-errezeptoreak izeneko nerbio-zelula espezializatu batzuek estimuluak hautematen dituzte eta bulkada elektrikoen bidez nerbio-zentroetara garraiatzen dituzte. Nerbio-zentroek informazioa aztertzen eta erantzunak prestatzen dituzte efektoreetaraino.

• Efektore motorra: adibidez, giharra; mugimendua eragiten du.
• Efektore sekretorioa: adibidez, gurina; hormona edo jariakinak askatzen ditu.

Zentzumen-errezeptoreen motak

• Barne errezeptoreak: organismo barruan daude eta egoera orokorrari buruzko informazioa ematen dute.
• Kanpo errezeptoreak: gorputzaren kanpoaldean kokatuta, kanpoko estimuluak jasotzen dituzte (adibidez, ukipena).
• Kimioerrezeptoreak: substantzia kimikoak hautematen dituzte, likidoetan edo airean; sudurrean eta mihian aurkitzen dira.
• Mekanoerrezeptoreak: estimulu fisikoak hautematen dituzte, hala nola presioa, soinu-uhinak eta grabitatea; larruazalean eta belarrietan egon daitezke.
• Fotoerrezeptoreak: argia hautematen dute; erretinan daude eta koloreen ezagutza ahalbidetzen dute.
• Termoerrezeptoreak: tenperatura-aldaketak hautematen dituzte eta larruazalean zehar daude.
• Nozizeptoreak: kaltea edo mina sortzen duten estimuluak hautematen dituzte; gorputz osoan zehar daude.

Zentzumen organoen egitura eta funtzioa

Ikusmena

Ikusmena: begiek hartzen dituzte argi-estimuluak. Begiak orbita barrunbeetan daude, eta begi-globoak eta hari atxikitako egiturak osatzen dituzte begi bakoitza.

• Begi globoa: esfera bat da, eta hiru geruzak ditu: esklerotika, koroidea eta erretina.
• Elementu nagusiak: kristalinoa, irisa, kornea, humore urtsua (aurreko zati), humore beirazkoa (atzealdean), erretina, ikusmen-nerbioa, koroidea, esklerotika eta begi giharrak.
• Garapen osagarria: bekainak, betazalak, malko-guruinak eta malko-zakuak.

Begiaren funtzionamendua: begiak argazki-kamera baten antzera funtzionatzen du. Argiak korneatik sartzen da, begi-barneko zatiak zeharkatzen ditu (kristalinoa) eta erretinara iristen da; han informazioa nerbio-optikoaren bitartez garunera transmititzen den bulkada elektriko bihurtzen da. Begiak etengabe egokitzen dute sartzen uzten den argi-kopurua eta hurbileko eta urruneko objektuak enfokatzen dituzte, garunera etengabeko irudi jarraituak bidaliz.

Ukimena

Ukimena: larruazalak bi geruza nagusi ditu: epidermisa (kanpoko geruza, epiteliozkoa, zelula-geruza anitzekin; kanpoko zelulak hilik daude eta etengabe erortzen dira) eta dermisa (barneko geruza, ukimenaz arduratzen diren errezeptoreak hemen daude).

Usaimena

Usaimena: sudur-hobietan dauden kimioerrezeptoreen bidez aireak garraiatzen dituen substantzia kimikoak hautematen ditu.

• Pituittario gorria: hodien antzeko mukosa bat da; airea berotzen eta hauts-partikulak atzematen laguntzen du.
• Pituittario horia: sudur-hobien goiko aldean dago; han daude usaimen-errezeptoreak.

Dastamena

Dastamena: elikagaien zaporeak bereizteko aukera ematen du. Oinarrizko lau zapore ohikoena aipatzen da: gozoa, gazia, garratza eta mingotsa.

• Dastamen-errezeptore kimikoek eta dastabotoiek nerbio-bulkadak sortzen eta garunera transmititzen dituzte; garunak prozesatu eta zapore edo usain bezala interpretatzen ditu.
• Dastamena eta usaimena elkar lotuta daude: zapore asko usaimen-estimuluen menpe daude, eta hotzeria kasuetan elikagaiak zaporerik gabe antzematen dira.

Entzumena

Entzumena: soinuak belarrien bidez hautematen dira. Bi belarri ditugu, tenporalean dauden barrunbeetan kokatuta. Belarria hiru atal nagusitan banatzen da: kanpo-belarria, erdiko belarria eta barne-belarria.

• Egiturak: mailua, ingudea, estribua, hodi erdizirkularrak, entzumen-nerbioa, barakuilua, Eustachio tronpa, hezur-kate txikiak, tinpanoa, kanpo-entzumena bidea, belarri pabiloia.

Begi, larruazal, belarri eta sudur arazo ohikoak

• Begietako arazoak: hipermetropia (hurbileko objektuak lausotuak), miopia (urruneko objektuak lausotuak), astigmatismoa, begi lausoa, konjuntibitisa.
• Larruazaleko arazoak: urtikaria eta psoriasis.
• Belarrietako arazoak: otitisa, gorreria.
• Sudur arazoak: errinitisa.

Zentzumen organoen zaintza eta prebentzio neurriak

• Orokorra: elikadura egokia, substantzia toxikorik ez kontsumitzea, aldian-aldian azterketa medikoak egitea eta higiene-ohitura onak izatea.
• Begiak: errespetatu ikusmen-arauak —adibidez, egokitutako betaurrekoak erabiltzea, ez irakurtzea argi eskasarekin, begietan azaleko mina edo azkura badago eskuarekin ez igurtzitzea— eta ez eman denbora gehiegi ordenagailuaren pantaile aurrean.
• Belarriak: kanpoko zarata murriztea, gehiegizko cerumenik ez kentzea modu agresiboan eta leku zaratatsuetan aurikularrak erabiltzea.
• Larruazala: eguneroko garbiketa eta eguzki-erradiazioaren aurkako babes egokia (UV babesarekin).
• Ahoa: hortzak eta mihia garbitzea, hotz eta infekzioen prebentzioa.

Nerbio-sistema: egitura eta funtzioak

Nerbio-sistemak gorputzetik kanpoko eta barruko estimuluak hautematen eta aztertzen ditu, eta gorputzak funtzionatzeko beharrezko erantzunak prestatzen eta efektoreetaraino transmititzen ditu. Nerbio-ehuna nerbio-sistemaren oinarria da eta bi zelula-mota nagusi ditu: neuronak eta glia-zelulak.

Neuronak

Neuronak oso zelula espezializatuak dira; nerbio-bulkadak sortzea eta transmititzea da haien funtzio nagusia.

Glia-zelulak

Glia-zelulak (neuroglia) neuronak babesten eta eusten dituzten ehun-mota dira. Mota nagusiak: astrozitoak, mikrogliak eta oligodendrozitoak.

Nerbio-bulkadaren transmisioa eta sinapsia

Neuronek nerbio-bulkaden bidez hartzen eta transmititzen dituzte seinaleak; bulkadak korronte elektrikoaren antzekoak dira. Sinapsia neuronal komunikazio-puntuak dira, non nerbio-bulkadak neurona batetik bestera pasatzen diren, batzuetan substantzia kimikoen bidez (neurotransmisoreak).

Nerbio sistema zentrala

Nerbio sistema zentrala entzefaloaz eta bizkarrezur-muinaz osatzen da. Babesteko mintzak (meninges) eta likido batzuk daude, funtzio nagusietako bat kolpeak arintzea izanik.

Nerbio periferikoa

Nerbio periferikoa nerbio-sistema zentrala eta egitura periferikoak lotzen ditu eta nerbio-bulkadak transmititzen ditu. Nerbio periferikoa nerbioek osatzen dute: zentzumen-nerbioak eta nerbio motorrak, eta antolaketan somatikoa eta autonomoa izaten dira.

• Sistema somatikoa: borondatezko mugimenduak eta akzioak kontrolatzen ditu, baita erreflexu-ibilbide automatiko batzuk ere.
• Sistema autonomoa: barne-organoen funtzioen kontrol ezin-ukagarriagoa, sinpatikoa eta parasinpatikoa bereizten dituena.

Akzio motak

• Borondatezko ekintzak: garunak kontrolatzen ditu; adibidez, ireki eskuarekin gauza bat ukitzea; nerbio-ibilbideak garunetik abiatzen dira eta nerbio motorrek muskuluetara iristen dira.
• Erreflexu-ekintzak: nerbio-bulkadaren ibilbidea laburragoa izan ohi da eta erantzuna azkarragoa da (errezeptoreak → zentzumen-neurona → interneurona → neurona motorrak → muskulu erantzuna).

Pathologia, prebentzioa eta osasun mentalaren aspektuak

Infekzioak eta traumatismoak

Infekzioak: mikroorganismo askok eragin ditzakete nerbio-sistemako infekzioak. Traumatismoak: istripuetan nerbio-zentroak lesionatu daitezke; lesio arriskutsuenetariko bat bizkarrezur-muina haustea da, eta honen ondorioz paraplegia edo tetraplegia ager daitezke, kokapenaren arabera.

Gaitz neurodegeneratiboak

• Esklerosi anizkoitza: axoien mielina-geruza suntsitzen da eta nerbio-transmisioa nahasten da.
• Alzheimer: gaixotasun neurodegeneratiboa, neuronen galtzearekin eta memoria-funtzioaren hondamenarekin lotuta.
• Parkinson: trepetak, jarrera-arazoek eta mugimenduen koordinazio-arazoekin ikus daiteke.

Buruko osasuna

Buruko osasunak barne hartzen ditu fobiak, obsesiozko nahasmenduak, depresioa, dementzia, eskizofrenia, drogen kontsumoarekin lotutako arazoak eta portaera-arazoak.

Nerbio-sistemako ohitura osasungarriak

• Bizimodu ordenatua izatea eta ariketa fisikoa egitea.
• Giza harremanak lantzea eta jarduera intelektualak egitea.
• Lesioetatik babesteko prebentzio-neurriak hartzea.
• Tabakoa, alkohola eta bestelako drogen kontsumoa murriztu edo saihesteko irizpideak.

Drogak eta mendekotasuna

Drogek desberdin eragiten dute: estimulatzaileak, depresoreak eta deskontrolatzaileak izan daitezke. Tolerantzia eta drogazaletasuna kontzeptuak ohikoak dira kontsumo jarraituan.

Oharrak

Dokumentu honetan bildutako edukia zentzumen-organoen eta nerbio-sistemaren oinarrizko egitura, funtzio eta zaintza-gaiei buruzkoa da, eta informazio orokorra emateko asmoz idatzia; diagnostiko edo tratamenduari buruzko aholku zehatzak osasun-profesional batek eman behar ditu.