Zelularen Biologia: Egitura, Ugalketa eta Akatsak

Zelula motak eta egitura

• Zelulabakarrak: zelula bakar batez osatutako izaki bizidunak.
• Zelulanitzak: zelula askok osatutako izaki bizidunak.
• Bakterioak: zelulabakar prokariotoak dira, egitura sinplea dute. Autotrofoak edo heterotrofoak izan daitezke.

Bakterioen atalak

Kapsula, zelula-pareta, mintz plasmatikoa, zitoplasma, nukleoidea (DNA), erribosomak eta flageloa.

Zelula eukariotoak

Nukleoa duten zelulak dira, hala nola animalia- eta landare-zelulak.

• Animalia-zelula: nukleoa, zitoplasma, mitokondrioak, erribosomak, lisosomak, Golgi aparatua, zentrioloak eta mintz plasmatikoa.
• Landare-zelula: aurrekoez gain, zelula-pareta, bakuoloa eta kloroplastoak ditu.

Zelularen zuzendaritza-gunea: Nukleoa

Nukleoa zelularen kontrol-gunea da. Bertan DNA gordetzen da eta informazio genetikoa prozesatzen da.

Nukleo-mintza bikoitza da eta poroak ditu. Barruan nukleoplasma, nukleoloa eta kromatina daude. Kromatina DNAz osatutako hari-multzoa da; zatiketan kromosoma bihurtzen da.

Kromosomak

• Diploidea (2n): bi kromosoma mota berdin (homologoak). Gizakietan 46 kromosoma (23 bikote).
• Haploidea (n): kromosoma mota bakarra. Gametoetan agertzen da.
• Autosomak: 22 bikote.
• Kromosoma sexualak: XX (emakumeak) eta XY (gizonak).

Zelularen bizi-zikloa

Interfasea eta zatiketa bereizten dira:

• G1: zelula hazten da eta organulu berriak sortzen dira.
• S: DNA bikoizten da, kromatidak sortuz.
• G2: zatiketarako prestaketa-lanak egiten dira.

Zelula-ugalketa: Mitosia

Ugalketa asexuala da. Zelula amak bi zelula alaba berdin sortzen ditu, informazio genetiko bera dutelarik.

Mitosiaren faseak

• Profasea: kromosomak kondentsatu eta nukleo-mintza desagertu egiten da.
• Metafasea: kromosomak plaka ekuatorialean kokatzen dira.
• Anafasea: kromatidak banandu eta poloetara joaten dira.
• Telofasea: nukleo berriak sortzen dira.
• Zitokinesia: zitoplasma banatzen da.

Oharra: Landare-zelulek ez dute zentrosomarik eta zitokinesian zelula-pareta berria sortzen da.

Zelula-ugalketa: Meiosia

Ugalketa sexualarekin lotuta dago. Gameto haploideak sortzen ditu.

• Meiosia I: kromosoma homologoak banandu eta informazio genetikoa nahasten da (berriztapen genetikoa).
• Meiosia II: kromatidak banantzen dira, mitosiaren antzera.

Amaieran lau zelula haploide sortzen dira, genetikoki desberdinak direnak.

Arazoak zelularen ugalketan

• Minbizia: zelulen ugalketa kontrolik gabea.
• Tumorea: zelulen pilaketa anormala. Onberak edo gaiztoak izan daitezke.
• Apoptosia: zelulen heriotza programatua.
• Metastasia: minbizi-zelulen hedapena gorputzean zehar.

Akatsak meiosian

Kromosomen banaketa okerra gertatzen denean, aneuploidiak sortzen dira. Adibidez, Down sindromea 21. kromosomaren trisomiaren ondorioz sortzen da.