Zelularen Biologia: Egitura, Bizi-zikloa eta Zatiketa

Izaki bizidunen sailkapena eta zelula motak

Izaki zelulabakarrak: Zelula bakar batez osatuta daude (bakterioak). Zelula-koloniak: Zelula bakarren multzoak dira (Volvox alga). Izaki plurizelularrak: Zelula askoz osatuta daudenak dira (animaliak).

Bakterioak: Zelula prokariotoen egitura

• Pili: Azalera itsasteko eta informazioa trukatzeko.
• Kapsula: Bakterioa babesteko.
• Zelula-pareta: Bakterioari forma eman eta mantentzeko.
• Mintz plasmatikoa: Substantzien sarrera eta irteera kontrolatzeko.
• Materia genetikoa: Zelularen funtzioak gobernatzeko.
• Zitoplasma: Barneko osagaiei euskarria emateko eta erreakzio kimikoetarako.
• Erribosomak: Proteinak ekoizteko.
• Flageloa: Bakterioa likidoetan mugitzeko.

Landare-zelulak

• Mitokondria: Arnasketa zelularra egiten du.
• Bakuoloak: Substantziak biltzen dituzte.
• Nukleoa: Zelularen jarduera zuzentzen du.
• Erretikulu endoplasmatikoa: Molekulak sortu eta garraiatzen ditu.
• Golgi-aparatua: Proteinak eta lipidoak jaso, aldatu eta zelula barnera edo kanpora garraiatzen ditu.
• Kloroplastoa: Fotosintesia egiteko.
• Zelula-pareta eta mintz plasmatikoa: Babesa eta egitura emateko.

Animalia-zelulak

• Zentrosoma: Zelularen zatiketa kontrolatzen du.
• Bakuoloak: Substantzia inorganikoak eta organikoak batzen dituzte.
• Mintz plasmatikoa, mitokondria eta erribosomak: Oinarrizko funtzioetarako.

Zelularen nukleoa eta genetika

Zelula eukariotoetan egitura berezi bat dago DNA gorde eta prozesu guztiak zuzentzeko. Nukleo izena ematen zaio.

Nukleo-mintza: Nukleoa mintz bikoitzaz inguratuta dago, eta bertatik sartu eta irteten dira molekulak.

Nukleoaren egitura

• Nukleoplasma: Barneko ingurunea osatzen duen multzo likatsua da.
• Nukleoloa: Egitura biribila da, eta erribosomen eraketan parte hartzen du.
• Kromatina: DNAz osatutako hari-multzoa da. Zelula zatitu behar denean, kromosomak sortzen dira bertatik.

Zelula baten barnean mota bakoitzeko bi kromosoma daude. Zelula diploideak bi kromosoma dituztenak dira; kromosoma bakarra dutenak, berriz, haploideak (espermatozoidea eta obulua). Zelula diploideetan, kromosoma-bikote bakoitzean karaktere berdinen informazioa dago, baina informazio hori ez da bera bietan; bikote bakoitza kromosoma homologoak direla esaten da. Kromosoma-multzo horri kariotipoa esaten zaio. Espezie bakoitzak kopuru desberdina du; gizakiok 46 kromosoma ditugu.

Zelularen bizi-zikloa eta espezializazioa

• Enbrioia hasi ahala, zelulen espezializazioa gertatzen da.
• Espezializatu gabeko zenbait zelula gordetzen ditu, zelula amak, beste edozein sortzeko gai direnak.
• Zelulak tamaina zehatz batera iritsi arte handitzen dira.
• Zatiketarako prestatzen hasten dira eta DNA hari bakoitzak bere antzeko molekula bat, kopia bat, sortzen du (erreplikazio fasea).
• Sortutako bi egitura berdinak kromatida ahizpak dira.
• Zentromero izeneko puntu batean elkartzen dira.
• Sortzen denetik, zelula handitu, bere funtzioak bete eta ugaldu egiten da. Fase-multzo hori zelularen bizi-zikloa da.
• Denbora gehien hartzen duen prozesua Interfasea (G1, S, G2) da.

Bizi-zikloaren faseak

• G1 garaian: Zelula handitu eta organulu berriak sortzen ditu.
• S garaian: Zelulak dagozkion funtzioak betetzen ditu (adibidez, urdaileko zelulek proteinak isurtzen dituzte). Fase honetan DNA hariak nukleo barnean sakabanatuta daude eta DNA bikoiztu egiten da.
• G2 garaian: Zelula gehiago handitzen da eta zatiketarako prestatzen da; organulu berriak osatzen dira.
• Zelula-zatiketa: Nukleoa eta zitoplasma erdibitzen dira. Bi mota daude: mitosia eta meiosia.

Zatiketa zelularra: Mitosia eta Meiosia

Mitosiaren faseak

• Profasea: DNA kondentsatu eta kromosomak ikusgai egiten dira; zentrioloak zelularen poloetara doaz eta nukleoaren mintza desagertzen hasten da.
• Metafasea: Kromosomak zelularen erdialdean (ekuatorean) lerrokatzen dira.
• Anafasea: Kromatida ahizpak bereizten dira eta zelularen kontrako poloetara mugitzen dira.
• Telofasea: Nukleo berriak sortzen dira mutur bakoitzean eta zelula bitan banatzear dago.

Meiosiaren faseak (II. fasea)

• Profasea II: Mintz nuklearra desagertu eta kromosomak berriro kondentsatzen dira.
• Metafasea II: Kromosomak (bi kromatidakoak) zelularen erdialdean lerrokatzen dira.
• Anafasea II: Kromatida ahizpak bereizi eta poloetara mugitzen dira.
• Telofasea II: Lau nukleo berri sortzen dira eta zelulak banatu egiten dira, lau zelula haploide (n) desberdin lortuz.

Meiosiaren akatsak: Aneuploidiak

• Aneuploidia: Kromosomen banaketa txarraren ondorioa.
• Nulisomia: Kromosoma-pare bat falta denean gertatzen da.
• Monosomia: Kromosoma-bikote batean kromosoma bakarra dagoenean gertatzen da (adibidez, Turner sindromea, X bakarrarekin).
• Trisomia: Zelula diploide batean, bikote baten barruan hiru kromosoma daudenean gertatzen da:
  • 21. bikotea: Down sindromea.
  • 18. bikotea: Edwards sindromea.
  • 13. bikotea: Patau sindromea.
  • XXY: Klinefelter sindromea.
  • XXX: Emakumeen trisomia.