Zelula eta Bere Funtzioak: Oinarrizko Gida

Zelula

Izaki bizidunen unitate estruktural eta funtzionala da, hiru bizi-funtzioak betetzen dituena, eta existitzen den bizidunik txikiena da. 1892tik birusei izena eman zitzaien partikula infekzioso txikiak ezagutzen dira. 1935 arte ezin ziren behatu, eta makromolekularrak dira, antolaketa azelularra dutenak.

Birusak

Birusak informazio genetikoa daraman azido nukleikoz (ADN eta ARN) eta kapsida izeneko proteina-estalki batez osatuta daude. Ez dute organulurik. Bizi-mota bereziak dira, funtzio bakarra ugaltzea dutenak. Ugaltzeko gai diren egiturak dira, izaki bizidun guztien parasitoak eta infekzioak sortzen dituztenak.

Beste Partikula Infekzioso Batzuk

• Biroideak: Landare-zelulak infektatzen dituzten ARN zatiak.
• Prioiak: Entzefalopatia espongiforme transmitigarriak eragiten dituzten proteina infekziosoak.

Zelula Motak

Zelula Prokariotikoak

Material genetikoa hialoplasman sakabanatuta dago, monera erreinua osatuz; bakterioak dira. Zelula-mintza eta organulurik gabeko zitoplasma daukate, eta ez dute nukleorik.

Zelula Eukariotikoak

Zitoplasma konpartimentalizatua izatea da ezaugarri nagusia. Material genetikoa mintz nuklear baten bidez hialoplasmatik bananduta dago, mintz-sistema konplexu bat osatuz. Bi mota daude:

Landare-zelulak

• Mintz plasmatikoa: Substantzien trukea.
• Pareta zelularra: Zelulosaz osatua.
• Zitosola: Bertan gertatzen da fotosintesia (kloroplastoetan).

Animalia-zelulak

• Mintz plasmatikoa: Lipidoz eta proteinez osatutako mintz funtzionala da (fosfolipido geruza bikoitz batek osatzen du, haien mutur hidrofiloak mintzaren bi aldeetara begira daude; fosfolipidoen artean kolesterol molekulak tartekatzen dira, mosaiko fluidoaren eredua jarraituz). Funtzioak: substantzien trukea, komunikazioa, itsaspena, zelularen barneko eta kanpoko ingurunea bereizten duen muga.
• Glukokaliza: Mintzeko glukolipido-tapiza da. Funtzioak: babesa, ezagutza, itsaspena.
• Zitoplasma: Organulu hauek ditu: zitoeskeletoa, zentrosoma, zilioak, flageloak, erribosomak, erretikulu endoplasmatikoak, Golgiren aparatua, lisosomak, bakuoloak, peroxisomak, mitokondrioak.
• Nukleoa: Zelularen informazio genetikoa gordetzen du eta zelularen funtzioak kontrolatzen ditu.

Ugalketa Zelularra

Mitosia

Zelula somatikoen zatiketa prozesua da, non zelula ama batetik bi zelula alaba berdin sortzen diren.

Profasea

Zelula zatiketarako prestatzen da. Material genetikoa bikoiztu eta konpaktatu egiten da kromosomak eratuz, eta nukleo-mintza desagertzen da. Zentrioloak agertzen dira.

Metafasea

Zentrioloak polo banatan kokatzen dira, eta kromosomak zelularen erdian lerrokatzen dira (plaka metafasikoa eratuz).

Anafasea

Zentrioloek kromatida ahizpak erakartzen dituzte harizpien bidez, zelularen poloetara mugituz.

Telofasea

Kromosomen inguruan nukleo-mintza eratzen da, eta material genetikoa erlaxatu egiten da. Azkenik, zitozinesia gertatzen da, eta zelula bitan banatzen da.

Meiosia

Gametoak sortzeko prozesua da, non zelula diploide batetik lau zelula haploide sortzen diren.

Meiosia I

Profasea I

Zelula zatiketarako prestatzen da. Material genetikoa bikoiztu eta konpaktatu egiten da kromosomak eratuz, eta nukleo-mintza desagertzen da. Zentrioloak agertzen dira. Kiasmak (gurutzaketak) gertatzen dira kromosoma homologoen artean.

Metafasea I

Zentrioloak polo banatan kokatzen dira, eta kromosoma homologo pareak zelularen erdian lerrokatzen dira.

Anafasea I

Zentrioloek kromosoma homologo osoak erakartzen dituzte harizpien bidez, zelularen poloetara mugituz.

Telofasea I

Zelula bitan banatzen da, baina ez da nukleo-mintza eratzen, ezta material genetikoa erlaxatzen ere. Bi zelula haploide sortzen dira, baina kromatida bikoitzekin.

Meiosia II

Profasea II

Oso laburra da. Kromosomak berriro kondentsatzen dira.

Metafasea II

Zentrioloak polo banatan kokatzen dira, eta kromosomak zelularen erdian lerrokatzen dira.

Anafasea II

Zentrioloek kromatida ahizpak erakartzen dituzte harizpien bidez, zelularen poloetara mugituz.

Telofasea II

Kromosomen inguruan nukleo-mintza eratzen da, eta material genetikoa erlaxatu egiten da. Azkenik, zitozinesia gertatzen da, eta zelula bitan banatzen da, lau zelula haploide sortuz.

Gametogenesia

Espermatogenesia

Gizonetan, prozesuak espermatogenesia izena du, eta pubertaroan hasten da. Prozesu horretan, espermatozoide haploideak espermatogonia izeneko zelula ama diploideetatik sortzen dira. Zelulak hainbat aldiz zatitzen dira mitosiaren bidez, eta, horren ondorioz, lehen mailako espermatozitoak sortzen dira. Zelula horietako bakoitzean I. meiosia gauzatzen da, eta bigarren mailako espermatozitoak sortzen dira. II. meiosiaren ondoren, lau espermatida haploide sortzen dira. Azkenik, espermatidek aldaketa batzuk jasaten dituzte, eta espermatozoideak sortzen dira.

Oogenesia

Emakumeetan, oogenesian, gizonaren kasuan ikusi ditugun urrats berak gertatzen dira, baina desberdintasun garrantzitsu batzuk daude.

Lehenengo eta behin, prozesuaren beste une batean gertatzen da oogenesia. Emakumeetan, enbrioi fasean hasten da. Fase horretan, oogoniak lehen mailako oozito bihurtzen dira. Orduan I. meiosia hasten da, baina prozesua profasean eten eta ez da berriro abian jartzen sexu-heldutasunera iritsi arte.

Garai hori iristean, I. meiosiari ekiten zaio berriro, eta bi zelula sortzen dira: bigarren mailako oozito handi bat eta lehen korpuskulu polar txiki bat.

Jarraian, II. meiosia gauzatzen da, eta II. metafasea hastean eten egiten da. Egoera horretan gertatzen da obulazioa, eta, bertan, bigarren mailako oozitoa obariotik joan egiten da. II. meiosia bukatu ahal izateko, ezinbestekoa da ernalketa gertatzea; orduan sortzen baitira obulua eta bigarren korpuskulu polarra.

Gizonaren eta emakumearen gametogenesi prozesuen artean beste desberdintasun garrantzitsu bat dago: gizonetan, espermatozoide ugari ekoizten dira jarraian, eta, emakumeetan, bigarren mailako oozito bakarra ekoizten da hilabetean behin. Gainera, gerta liteke oozitoa obuluaren azken fasera ez iristea.

Alterazio Kromosomikoak

Alterazio Numerikoak

• Euploidia: Dotazio kromosomiko osoaren alterazioa.
• Aneuploidia: Pare homologo bati eragiten dio.
  • Autosomikoak:
    • Down sindromea: 21. parearen trisomia batek sortua.
    • Edwardsen sindromea: 18. parean gertatzen den trisomia batek sortua.
    • Patauren sindromea: 13. kromosoman gertatzen den trisomia batek sortua.
  • Heterokromosomikoak:
    • Turnerren sindromea: XO dotazioa izatea.
    • Klinefelterren sindromea: XXY dotazioa izatea.

Alterazio numeriko hauen kausa zatiketa zelularrean (meiosi gametikoan edo garapen enbrionarioko mitosian) gerta daiteke.

Alterazio Estrukturalak

• Delezioa: Zati kromosomiko baten galera.
• Inbertsioa: Kromosoma baten barnean zati kromosomiko baten lekualdatzea.
• Bikoizketa: Kromosoma zati baten errepikapena.
• Translazioa: Zati bat bereizi eta berriro elkartzen da modu okerrean (kromosoma berdinarekin edo beste batekin).

Transposoiak

Genomaren barnean, leku batetik bestera mugitzen diren material genetikoz osatutako zati mugikorrak.