XX. mendeko pentsamenduaren oinarrizko korronteak

Charles Darwin (1809-1882)

Aro Garaikideak eboluzioaren teoria formulatu zuen zientzialari batekin hasi zen, hots, Charles Darwin (1809–1882). Darwinismoak giro intelektualaren norabidea aldatu zuen. Eboluzioaren teoriak espezieen finkotasunaren ideia suntsitu zuen eta erlijio nagusiek zabaldutako azalpen tradizionalei aurre egin behar izan zien: nondik gatoz? Darwinismoak erantzun ez-mitiko eta ez-teologiko bat eman zion galdera horri; hori da haren ekarpenik handiena.

Karl Marx (1818-1883)

Karl Marx (1818–1883)

Marxek idealismo hegeliarra irauli egin zuen eta azpimarratu zuen errealitatearen funtsa indar ekonomikoez osatua dagoela. Azpiegitura ekonomikoa —ekoizpena, bizimoduak eta gizarte-klaseak— ez ezik, artea eta filosofia ere baldintzatzen ditu. Gizarte-klaseen arteko borroka da azpiegitura horren ondorioa, eta hortaz, historia bera aldarazi dezake.

Friedrich Nietzsche (1844-1900)

Friedrich Nietzsche (1844–1900)

Nietzsche arrazoimenaren gainean eraikitako balio tradizionalen aurka zegoen. Bere kritikek dualismo ontologikoa zalantzan jarri zuten. Nietzschek uste zuen asmatutako mundu horrek borroka eta mina ezkutatzen dituela; mundu hori eraikuntza bat da, eta antzinako jainko-irudikapenek eta bestelako erakundeek haren goi-geruzetan eragina izan dute. Nietzsche-ren ustez mundu hori eraikitzea eta sortzea naturarekiko ihes egitea da. Metafisikaren aurka borrokatu zen bere bizitza osoan eta azalpen naturalistetan laguntza bilatu zuen.

Sigmund Freud (1856-1939)

Sigmund Freud (1856–1939)

Freudek mendebaldeko kontzientzia kritikatzen zuen, eta kritika hori bere teoria psikoanalitikoaren ondorioetara eramaten zuen. Zalantzan jarri zituen giza osotasunaren ideal handiak. Freudek niaren egitura azpimarratu zuen: id-a (instintuak), ego-a (kontzientzia/egunerokotasuna) eta superegoa (barne arauak). Era berean, libidoaren garrantzia eta niaren egituren arteko tentsioak nabarmendu zituen.

XX. mendeko mugimendu filosofikoetara hurbilketa

XX. mendearen lehen zatian gaur egun ezagunak diren korronte filosofiko batzuk sortu ziren, besteak beste marxismoa, existentzialismoa, bitalismoa eta filosofia analitikoa. XIX. mendearen amaieran zientzia partikularren emantzipazio-prozesuak krisia eragin zuen filosofian.

XX. mendeko lehen urteetan, fisikak eta matematikak garrantzi handia hartu zuten. Filosofo batzuek metodo zientifikoak analisi filosofikoan aplikatzen saiatu ziren, eta horrek filosofia analitikoaren sorrera bultza zuen (adibidez, Wittgenstein). Filosofia analitikoa hizkuntzaren erabilera eta hizkuntza-azterketaren bilaketarekin lotu da.

Apolineoa eta dionisiarra

Apolineoa eta Dionisiarra artearen eta tragediaren bi eredu nagusi dira, tragediaren bidez bizitzak sortzen duen izuari aurre egiteko moduak adierazten dituztenak. Bi alde horien arteko kontrastea honela laburbil daiteke:

• Apolineoa: edertasunaren, mugaren eta orekaren sinboloa; irudi eta formen mundua; elkarrizketa eta pertsonaietan agertzen den oinarrizko era.
• Dionisiarra: neurrigabekeriaren eta emozioaren jainkoa; kontzientzia pertsonala deuseztatzen duen indarra; musika eta coroaren bidez emozioak adierazten dituena; artearen sortzeko ahalmenaren iturria, formarik gabeko indarraren agerpena.

Tragedietan, apolineoaren aldeak bizitza mozorrotu, estali eta edertu egiten du; dionisiarrak, aldiz, bizitza besarkatzen eta bere izaerari eusten dio.

Mendebaldeko zibilizazioaren kritika: bitalismoa

Nietzschek bere historiaren interpretazio genealogikoan Ilustrazioaren garaia bereizi zuen. Mendebaldeko pentsamendu berriak Jainkoaren «heriotza» aldarrikatu zuela uste zuenez, haren lekuan arrazoimenak hartu zuen nagusitasuna. Gizakiaren pasioak eta instintuak arrazoimen zientifikoaren eta estatuaren arauen mende daudeela ikusi zuen. Zientziak bizitza ustezko erregulartasunean oinarritzen dela suposatzen du; Nietzschek hori ez zuen onartzen: bizitzan ez dago erregulartasunik, baizik eta espontaneotasuna, mugimendua eta desordena.

Nihilismoa eta baloreen transmutazioa

Nietzschek Mendebaldeko esklaboen morala eta haren adierazpide nagusia den kristautasuna kritikatu zuen. Esclaboen moralak erresuminaren eta inbidien hizkuntza erabiltzen du; berez, berdintasuna sartzen du eta bizitzaren kontra doazen balioak goraipatzen ditu. Ilustrazioak Jainkoaren ordez Estatua jarri zuenean, gizakiak arauen mende jarraitu zuen eta aurreko sinismenak suntsitu egin ziren.

Nihilismoa, Nietzsche-ren arabera, bizitzeko borondateari uko egitea da. Hau saihesteko bide bakarra balioen eraldaketa edo transbalorazioa da: hasierako inozentziara, haurtzaroaren edo presokratikoen garaiko ikuspegira itzultzera egotzi zuen; ongiaz eta gaizkiaz haratago joan behar da. Horretarako, Nietzschek beste balio batzuetan oinarritutako morala proposatu zuen: nagusien morala —bizitzaren morala—, non bizitza bera eta botere-nahia diren balio nagusiak. Bizitza ulertzen duena etengabeko bere burua gainditzera eramaten duen indarra da.

Oharra: edukia eguneratu eta egituratu egin da irakurgarritasuna, nabigazio onena eta SEO optimizazioa hobetzeko, baina testu originaleko informazio guztia mantendu da, akats ortografikoak eta gramatikalak zuzenduz eta tituluen erabilera egokituz.