XVIII. Mendeko Euskal Idazleak eta Gipuzkera Literarioa

XVIII. Mendeko Euskal Literatura: Gipuzkera eta Antzerkia

Etxeberri Sarakua (Jesuita)

Saran jaio zen 1668an eta Azkoitian hil 1749an. Medikuntza ikasi ondoren, mediku izan zen Euskal Herri osoan. Euskara goraipatu, defendatu eta irakaskuntzara eramatea zuen helburu nagusi. Bi lan aipagarri idatzi zituen:

• Escuararen haustapenac
• Lau-urdiri gomendiozko karta (1728): Lapurdiko biltzarrari bidalitako gutuna, euskara ikasteko metodo bat aurkezten duena.

Gipuzkera Literarioaren Garaia

XVIII. mendean, Manuel Larramendiri esker, Gipuzkera literarioa sortu zen.

Manuel Larramendi (Jesuita)

Andoainen jaio zen 1690ean eta Loiolan hil 1766an. Abeslaria eta irakaslea izan zen, Salamancan eta Palentzian klaseak eman zituen. Gaztelaniaz idatzi arren, bere lanek euskara goraipatu zuten. Hiru lan nagusi:

1. De la Antigüedad del Bascuence... (1728): Euskara goraipatu zuen.
2. El imposible vencido... (1729): Euskararen gramatikari buruzkoa.
3. Diccionario Trilingüe... (1745): Euskara-gaztelania-latina hiztegia.

Larramendiren Jarraitzaileak

• Agustin Kardaberaz

  Hernani (1703) - Bologna (1770). Jesuita, misiolari eta sermoigile ona zen. Karlos III.ak jesuita guztiak Italiara erbesteratu zituen, eta bertan hil zen. Lan asko egin zituen, gehienak erlijiosoak, salbu eta Euskararen berri onak (1760).

• Sebastian Mendiburu

  Oiartzun (1708) - Korsika (1782). Jesuita, Kardaberaz bezala sermoigilea eta misiolaria zen, eta Italian erbesteratua hil zen. Bere lan guztiak erlijiosoak dira, besteak beste: Jesusen Bihotzaren Debozioa (1747) eta Otoitz-gaiak (1759).

• Joakin Lizarraga

  Nafarroan jaio eta hil zen (1748-1835). Jesuita eta bere herriko erretorea zen. Bere lan aipagarrienak: Urteko igandeak... (1846) eta Jesus, koplak gisa batzuk... (1868). Lizarragaren lanek gaur egun desagertuta dagoen euskalki bat, goi-nafarrera, erakusten dute.

XVIII. Mendeko Antzerkia (Dramatika)

Iparraldean XVIII. mendeko krisia hasi zen. Hegoaldean, berriz, Larramendi eta bere jarraitzaileei esker, lehen antzerki lanak sortu ziren.

Pedro Ignazio Barrutia

Aramaio (1692) - Arrasate (1759). Urte luzez Arrasateko eskribaua izan zen. Gabonetako ikuskizuna lanaren egilea da, 1897an argitaratua. Juan Carlos Guerra historialariak aurkitu zuen eskuizkribu hau, eta Euskaltzale aldizkarian argitaratu zen.

Lanaren Garrantzia

• Bizkaieraz dagoen antzerkia da.
• Bertsoz idatzita dago, hizkuntza bizi eta aberatsean.
• Eguneroko gaiak (garai hartakoak) zein erlijiosoak uztartu zituen.

Xabier Maria Munibe (Peñafloridako Kondea)

Azkoitian jaio zen 1729an. Peñafloridako zortzigarren kondea izan zen. Musikan, idazle eta politikan aritu zen.

Real Sociedad Bascongada de Amigos del País elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Elkarte honek zientzia, artea eta letren inguruko hitzaldiak antolatzen zituen; helburua herritarrak arlo horietan janztea eta prestatzea zen.

Munibek idatzitako lanak:

• Gabon sariak (1762)
• El borracho burlado (1764): Euskaraz eta gaztelaniaz idatzitako opera komikoa.

Munibek ez zituen euskalkiak ondo menderatzen, eta horregatik gaztelaniaz idaztea erabaki zuen.

Aipatutako Lekuak eta Euskalkiak

Testuan aipatutako lekuak, dagokien euskalkiaren arabera sailkatuta:

• Gipuzkoa (G): Arrasate, Loiola, Oiartzun, Hernani, Zarautz, Azkoitia, Urretxu, Zumarraga.
• Lapurdi (L): Hendaia, Ziburu, Sara, Larresoro.
• Bizkaia (B): Markina.
• Zuberoa (Z): Barkoxe.