XIX. Mendeko Hirigintza eta Artea: Zabalguneak eta Estiloak

1. Zabalgunearen ezaugarri nagusiak

Hiri historikoaren ondoan sortzen diren auzo burgesek ezaugarri hauek hartu behar zituzten kontuan:

• Produkzio ekonomikorako eredu berriak.
• Garraio berrien garapena (lehenengo autoak…).
• Komunikazioak errazteko modua.
• Ordena-indarren bidez kaleen kontrola edukitzea.
• Hilerriak, parkeak eta lorategiak egiteko nahiko espazio edukitzea.

2. Hiri modernoaren ezaugarriak

Espazioaren balorazio soziala

Hemendik aurrera, espazioak bereizi egingo dira:

• Auzo burgesak: Zabalgune deitutakoak. Itxura dotoreko eraikinez eta kale zabal, ordenatu eta garbiz osatuak daude.
• Langile-auzoak: Jende asko bizi zen argirik, aireztapenik eta ur-korronterik gabeko etxeetan. Kaleak asfaltatu gabe eta estoldarik gabe zeuden.

Komunikazio-bide urbanoen garrantzia

Hiri bat planifikatzerakoan, trafikoa funtsezkoa izango da, horrek hiri-diseinua erabakiko baitu.

Material eta teknika berriak eraikuntzan

XIX. mendean zehar, burdina urtuak burdin forjatu tradizionala ordezkatu zuen. Burdina urtuak eta beirak gero eta garrantzi handiagoa hartuko dute; beira estaltzeko erabiliko da. Geroago, hormigoi armatua erabiltzen hasiko dira. Teknika eta material berriei esker, eraikinek gero eta altuera handiagoa izan zezaketen, etxe-orratzak eta igogailuak agertuz.

Hirietako aldeak funtzioaren arabera bereiztea

Hainbat zona bereiz daitezke:

• Merkataritza eta finantza-aldeak.
• Hirirako sarbide nagusietatik hurbil dauden industrialdeak.
• Berdeguneak edo zuhaitzek zeharkatzen dituzten bulebarrak.
• Unibertsitate-aldeak.
• Aisia-eremuak.

Plano ortogonalean oinarritutako hiri-plangintza

Zabalguneek aldez aurretik egindako plangintzari erantzuten zioten. Plangintza horren arabera, espazioa laukitan antolatzen da, kale elkarzutek sortzen dituzten laukietan. Zirkulazioa arintzeko, kale diagonalak diseinatu ziren.

3. Bartzelonako berritze-prozesua: Ildefonso Cerdà

Bartzelona Hedatu eta Berritzeko proiektuaren egilea Ildefonso Cerdà izan zen. Hauek dira bere lau ezaugarri nagusiak:

• Zabalgunea zona historikoarekin integratu zuen, erronda-kale zaharrak (harresiek utzitako espazioan sortutakoak) zirkulazio-bide bihurtuz.
• Proiektua plan ortogonal batean oinarritu zuen (koadrikula), baina etxadien kantoiak txaflanean ebaki zituen, kale-gurutzeak zabaltzea lortuz.
• Bi bide nagusi diseinatu zituen forma diagonalean, hirirako sarbide erosoak izan daitezen.
• Hiri-lorategi kontzeptua aplikatzen saiatu zen, etxeen artean berdeguneak kokatuz.

4. XIX. mendeko arkitektura-estiloak

Hiru estilo nagusi erabili zituzten:

1. Historizismoa.
2. Burdinezko arkitektura Europan eta Chicagoko Eskola.
3. Gaudíren Modernismoa.

5. Burdinezko arkitektura, Chicago eta Gaudí

Burdinezko arkitektura

• Industrian sortutako materialen erabilpena.
• Burdina urtua: Piezak fabriketan eginak dira eta eraikuntza moduluka egiten da.
• Kristala: Argitasuna eta arintasuna lortzeko.
• Arkitektura-lana baino gehiago, ingeniaritza-lana da.
• Eraikinaren eskeletoa bistan dago eta funtzionaltasuna lehenesten da.
• Eraikinak azkar eraikitzen dira eta dekorazio gutxi dute.

Chicagoko Eskola

• Industriako materialak: burdina, altzairua, hormigoia eta kristala.
• Eraikinaren egitura ez da ikusten.
• Barruko espazioa errezel-ormekin banatua dago (ez dute sustengu-funtziorik, espazioak bereizteko dira).
• Funtzionaltasuna eta forma geometrikoak dira nagusi.
• Dekorazio gutxi, eta egotekotan, eraikinaren beheko partean.

Gaudíren ezaugarriak

• Eraikinek eskulturak dirudite; sinbologia handia dute.
• Material klasikoen (harria) eta berrien (burdina, kristala) konbinazioa.
• Arku parabolikoak eta parabola-itxurako gangak.
• Forma biribilak eta fatxada kurbatuak.
• Dekorazioa izugarri garrantzitsua da: naturatik hartutako elementuak (hostoak, landareak, arrokak).
• Kolore biziko azulejuak edo lauzak.

6. XIX. mendeko pintura-estiloak

Mende honetan hiru estilo nagusi garatu ziren: Erromantizismoa, Errealismoa eta Inpresionismoa.

7. Erromantizismoaren ezaugarriak eta lurraldeak

• Askatasuna defendatzen du bizitzako, politikako eta arteko alderdi guztietan.
• Arau neoklasikoen kontra egiten du.
• Indibidualtasuna eta sentimendu pertsonalak baieztatzen dira.
• Sentimendu nazionalista goresten da.
• Ihesbideak, dimentsio ezezagunak eta leku exotikoak bilatzen dituzte.

Batez ere bi lurraldetan eman zen: Frantzian eta Ingalaterran.

8. Errealismoa eta autore garrantzitsuak

• Artista eta intelektualak kapitalismoak sortutako arazoez ohartzean sortu zen.
• Errealitatea eta eguneroko bizitza objektibotasunez islatzeko beharra defendatu zuten.
• Lan-munduaren, nekazaritzaren eta industria-iraultzako behe-klaseen alde jarri ziren.
• Langileen eguneroko bizitza arte bihurtu zuten.

Autore garrantzitsuenetako bat Millet izan zen.

9. Inpresionismoaren ezaugarriak

1. Aire zabalean pintatzea: Estudioaren ordez, landa, itsasoa edo ibaia aukeratzen dituzte.
2. Gai berriak: Paisaiak eta marinak, baina benetako gaia argia eta bere efektu aldakorra da.
3. Zientzia eta kolorea: Hiru kolore primarioak (horia, gorria, urdina) erabiltzen dituzte, nahasketa begiaren erretinan gertatzen dela pentsatuz.
4. Teknika: Pintzelada solte, bizkor eta urdurien bidez ematen da kolorea, argiaren bibrazioa adierazteko. Marrazkiaren lerroak bigarren mailan geratzen dira.
5. Espazioaren balorazioa: Inpresio iheskorra finkatu nahi dute, naturaltasuna galdu gabe. Irudi nagusiak ez du zertan zentroan egon.

10. Postinpresionismoaren ezaugarriak

• Marrazkiak eta lerroak garrantzia berreskuratu zuten.
• Argiaren efektuez gain, pertsona edo gauzen espresibitatea bilatu zuten.
• Momentu iheskorra baino, errealitatearen alde iraunkorra interesatzen zaie.