Xeomorfoloxía da Península Ibérica: Estrutura e Formación do Relevo

Relevo Peninsular

O relevo peninsular organízase arredor da Meseta. É unha chaira elevada dividida en dous sectores polo Sistema Central: a Submeseta Norte e a Submeseta Sur, esta última lixeiramente accidentada polos Montes de Toledo. Rodeando a Meseta dispóñense rebordos montañosos (Macizo Galaico, Cordilleira Cantábrica, Sistema Ibérico e Serra Morena), dúas depresións exteriores (a do Ebro e a do Guadalquivir), e cadeas montañosas periféricas (Montes Vascos, Pireneos, Cordilleira Costeiro-Catalá e Cordilleiras Béticas).

6.1 A Meseta

A Meseta é unha elevada chaira situada a uns 600-800 metros de altitude media. Formouse na era primaria pola erosión do antigo Macizo Hespérico, xurdido na oroxénese herciniana. No Terciario, a Meseta foi deformada e destruída en gran parte durante a oroxénese alpina, de modo que dentro dela poden diferenciarse tres unidades:

• O antigo zócolo paleozoico.
• As serras interiores.
• As concas sedimentarias interiores.

a) O antigo zócolo paleozoico

O antigo zócolo paleozoico só aflora hoxe ao oeste peninsular (penechairas zamorano-salmantina e estremeña). Aquí a erosión eliminou os materiais terciarios que recubrían o zócolo, deixando ao descuberto os materiais silíceos primarios: granito, lousa e cuarcita. O relevo está constituído por penechairas ou superficies de erosión moi suavemente onduladas. As modeladas sobre granito son máis planas (norte de Salamanca) que as modeladas sobre lousa (sur de Salamanca e Estremadura). As penechairas están accidentadas por montes illa e afloramentos rochosos, ou relevos residuais constituídos por rochas máis resistentes, como os formados sobre as cuarcitas que salpican a penechaira estremeña.

Na zona de contacto das penechairas coas concas sedimentarias da Meseta existen profundas gargantas (arribes) creadas polos ríos ao encaixarse sobre os materiais duros das penechairas.

b) As serras interiores da Meseta

As serras interiores da Meseta son o Sistema Central e os Montes de Toledo. Formáronse no Terciario polo levantamento dalgúns bloques do zócolo da Meseta como resultado da oroxénese alpina. Os dous son de rochedo primario (granito, lousa, gneis) e teñen formas redondeadas e cumios aplanados, posto que son superficies de erosión levantadas.

c) As concas sedimentarias interiores da Meseta

As concas sedimentarias interiores da Meseta son as das Submesetas Norte e Sur. Formáronse no Terciario polo afundimento de bloques do zócolo da Meseta como resultado da oroxénese alpina.

As concas constituíron primeiro lagos. Logo enchéronse con materiais terciarios, dispostos horizontalmente en estratos brandos na parte inferior (arxilas, areas, xesos e margas) e duros na parte superior (calcarias). O resultado foi un relevo de páramos, campiñas e costas.

• Os páramos son superficies estruturais planas e elevadas formadas polos estratos duros calcarios. Neles a erosión fluvial labrou vales en U que os cortan e separan en mesas máis pequenas. Os páramos localízanse na zona norte e leste da conca da Submeseta Norte e na zona leste da Submeseta Sur (La Alcarria, Mesa de Ocaña e La Mancha).
• As campiñas son chairas baixas suavemente onduladas percorridas por ríos. Fórmanse onde os páramos foron erosionados e afloran as arxilas e margas dos niveis inferiores. Nelas son frecuentes os cerros testemuña ou outeiros, relevos residuais coroados polas calcarias dos páramos. As campiñas máis destacadas son as percorridas polos ríos Douro, Texo e Guadiana.
• As costas son zonas inclinadas entre os páramos e as campiñas.

A conca da Submeseta Norte é máis alta (800-850 m de altitude media); é máis uniforme, xa que toda ela pertence a unha soa conca hidrográfica —a do Douro—; e está case totalmente encerrada por montañas.

A conca da Submeseta Sur é máis baixa (500-700 metros); está accidentada na súa parte media polos Montes de Toledo, que a dividen en dúas concas hidrográficas —a do Texo e a do Guadiana—, e ábrese ao océano Atlántico.

6.2 Os rebordos montañosos da Meseta

Os rebordos montañosos da Meseta son o Macizo Galaico-Leonés, a Cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico e Serra Morena. Formáronse no Terciario polo levantamento de bloques da Meseta ou polo pregamento dos materiais depositados polo mar no bordo oriental da Meseta.

a) O Macizo Galaico-Leonés

O Macizo Galaico-Leonés formouse no Terciario polo levantamento do ángulo noroeste do zócolo da Meseta durante a oroxénese alpina. Os seus materiais, polo tanto, son paleozoicos. O relevo presenta montañas redondeadas de pouca altura, cortadas por multitude de fallas. As súas serras máis destacadas son Segundera, Cabrera e Os Ancares.

b) A Cordilleira Cantábrica

A Cordilleira Cantábrica ten dous sectores ben diferenciados:

• O sector oeste, o Macizo Asturiano: Formouse no Terciario polo levantamento deste sector do zócolo da Meseta durante a oroxénese alpina. Os seus materiais, polo tanto, son paleozoicos. No seu extremo occidental, a diferente dureza dos materiais (lousas e cuarcitas) deu lugar a un relevo apalachiano. No seu extremo oriental existe un grande afloramento de calcarias primarias, que constitúe os Picos de Europa. Aquí encóntranse as maiores alturas da cordilleira (Torre de Cerredo -2 648 m-, Peña Vieja e o Naranjo de Bulnes).
• O sector leste da cordilleira, a Montaña Cantábrica: Formouse no Terciario polo pregamento de materiais secundarios depositados polo mar no bordo da Meseta. Estes materiais son sobre todo calcarias, aínda que en certos sectores a diferente dureza dos materiais creou relevos xurásicos invertidos.

c) O Sistema Ibérico

O Sistema Ibérico é unha cordilleira intermedia, formada no Terciario polo pregamento de materiais secundarios depositados polo mar no bordo oriental do zócolo da Meseta. Polo tanto, os seus materiais son principalmente calcarios, aínda que existen sectores de rochedo paleozoico onde aflora o zócolo da Meseta e sectores de rochedo arxiloso enchendo fosas internas. A estrutura do Sistema Ibérico consta de dúas partes:

• O terzo norte, de dirección NO-SE, inclúe as maiores alturas da cordilleira. As serras máis destacadas son o Moncayo (2 313 m), Picos de Urbión e Cebollera (as tres calcarias) e a Demanda (paleozoica).
• Desde o sueste de Soria, o Sistema Ibérico bifúrcase en dúas ramas: a rama interior ou castelá (Serra de Albarracín, paleozoica, e Serranía de Cuenca, calcaria) e a rama exterior ou aragonesa (Serras de Javalambre e Gúdar, de materiais calcarios). As dúas están separadas por unha fosa tectónica (a fosa de Calatayud), que se encheu con materiais terciarios.

d) Serra Morena

Serra Morena non é propiamente unha cordilleira, senón un brusco chanzo que separa a Meseta do val do Guadalquivir. Interpretouse como unha xigantesca falla, pero parece que se trata dunha gran flexión fracturada en moitos puntos. Formouse no Terciario polo pulo desde o sur ao levantarse as Cordilleiras Béticas. O rochedo é paleozoico, de cor escura, igual que a súa vexetación (xara). Ambas as dúas características danlle o seu nome. As súas serras máis destacadas son Madrona, Pedroches e Aracena.

6.3 As depresións exteriores da Meseta

As depresións exteriores da Meseta son as percorridas polos ríos Ebro e Guadalquivir. As dúas son concas ou fosas prealpinas de forma triangular xeradas no Terciario paralelamente ás cordilleiras alpinas. Logo enchéronse con potentes espesores de sedimentos terciarios e cuaternarios, dado que son concas de subsidencia, cuxos fondos se afundiron progresivamente durante o Terciario. Hoxe constitúen relevos practicamente horizontais.

a) A Depresión do Ebro

A Depresión do Ebro é paralela aos Pireneos e encóntrase pechada por estes, polo Sistema Ibérico e pola Cordilleira Costeiro-Catalá. Ocupa o lugar onde estivo o antigo macizo do Ebro, que fora intensamente erosionado, e afundiuse mentres se elevaban as cordilleiras que o bordean. A …

As Cordilleiras Exteriores da Meseta

As cordilleiras exteriores da Meseta son os Pireneos, os Montes Vascos, a Cordilleira Costeiro-Catalá e as Cordilleiras Béticas. Formáronse na oroxénese alpina do Terciario polo pregamento de materiais secundarios cubertos polo mar. E todas elas inclúen sectores de antigos macizos hercinianos rexuvenecidos.

a) Os Pireneos

Os Pireneos posúen unha estrutura complexa:

• O eixe ou zona axial: Corresponde ao antigo macizo herciniano de Aquitania, que rexuveneceu na oroxénese alpina. Está formado por materiais paleozoicos e posúe un relevo abrupto debido á acción do xeo. Nesta zona encóntranse as maiores altitudes da cordilleira (Montes Malditos co Aneto -3404 m-).
• Os Prepireneos: Encóntranse ao sur da zona axial. Formáronse na oroxénese alpina do Terciario polo pregamento dos materiais secundarios depositados na fosa pirenaica. Están formados por calcarias e posúen un relevo máis suave e menos alto que o da zona axial. Estrutúranse en dúas aliñacións paralelas ao eixe: as serras interiores e as serras exteriores.
• A depresión media pirenaica: É unha longa e estreita depresión margosa que separa as serras interiores e as serras exteriores prepirenaicas.

b) Os Montes Vascos

Os Montes Vascos na súa maior parte prolongan os Prepireneos. Polo tanto, son de rochedo calcario, formas suaves e moderada altitude.

O Pireneo axial só aflora no extremo oriental, de rochedo paleozoico. E a depresión media pirenaica na Llanada Alavesa, de rochedo arxiloso. As súas maiores elevacións son Aralar e Peña Gorbea.

c) A Cordilleira Costeiro-Catalá

A Cordilleira Costeiro-Catalá sepárase dos Pireneos por fallas, que deron lugar a unha rexión volcánica con máis de corenta conos. A metade norte é de materiais paleozoicos, restos do vello macizo herciniano Catalano-Balear levantados na oroxénese alpina. A metade sur está constituída por materiais calcarios secundarios depositados sobre o zócolo paleozoico e pregados na oroxénese alpina. A cordilleira está dividida en dúas aliñacións: unha paralela á costa, de escasa altura (Altos do Garraf) e outra interior máis alta (Montseny, Montserrat). As dúas están separadas por unha depresión prelitoral lonxitudinal ou fosa tectónica, que se encheu con materiais terciarios e cuaternarios, dando lugar a un relevo de outeiros suaves e vales.

d) As Cordilleiras Béticas

As Cordilleiras Béticas estrutúranse en tres unidades:

• A Cordilleira Penibética: Bordea a costa. Formouse no Terciario ao acaroarse a Iberia á rama norte do antigo macizo Bético-Rifeño, que rexuveneceu ante o pulo do continente africano. Os seus materiais son paleozoicos e o relevo encerra os cumios máis elevados da Península en Serra Nevada: os picos Mulhacén -3479 m- e Veleta.
• A Cordilleira Subbética: Localízase no interior. Formouse no Terciario polo pregamento dos materiais secundarios depositados polo mar na fosa bética, ante os empuxes da Cordilleira Penibética e o achegamento da placa africana á ibérica. Estes materiais eran alternativamente duros (calcarias) e brandos (margas), polo que ao pregarse orixinaron mantos de corremento e cabalgamentos*, é dicir, desprazamentos horizontais de materiais a considerable distancia do seu lugar de orixe. As serras subbéticas máis destacadas son Grazalema, Ubrique e Cazorla.
• A depresión intrabética: Entre as Cordilleiras Penibética e Bética, encóntrase fragmentada en varias depresións pequenas (fosas de Ronda, Antequera, Guadix e Baza). Encheuse con materiais terciarios, que dan lugar a unha paisaxe de badlands dada a aridez do clima.

Espazo Xeográfico Galego

Situación e Límites de Galicia

A Comunidade Autónoma de Galicia, localizada no extremo noroeste da Península Ibérica, abrangue unha superficie de 29 434 km², o que supón, aproximadamente, o 5,8% da extensión total de España.

Os seus límites son nítidos: está rodeada por dúas grandes masas de auga (o mar Cantábrico, ao norte, e o océano Atlántico, ao oeste); cara ao sur fai fronteira con Portugal, con quen comparte o río Miño; e cara ao leste, as cordilleiras orientais e sudorientais enlazan, ao mesmo tempo que individualizan o territorio, co resto do estado español.

A imaxe que se deu de Galicia a través de documentos de viaxe e, incluso, de antigos estudos de carácter científico, estivo marcada por unha serie de tópicos que nos mostran un territorio chuvioso, sempre verde, onde a antigüidade do relevo xerou formas moi suaves e de escasa altitude. Non obstante, Galicia presenta unha gran diversidade xeográfica, con multitude de contrastes climáticos e orográficos que condicionaron historicamente a distribución da poboación e o desenvolvemento das súas actividades.