Xapón no Século XX: Economía, Política e o Conflito entre Tradición e Modernidade

Xapón no Século XX: Entre o Mandato da Tradición e o Reto da Modernidade

1. O Desenvolvemento Económico do Xapón de Entreguerras

Dende mediados dos anos 20, Xapón fixo un enorme esforzo para incorporarse de pleno ao estadio de desenvolvemento propio da Segunda Revolución Industrial. Seis indicadores corroboran esta afirmación:

1. Novo salto do sector industrial. A produción industrial triplicouse en termos absolutos grazas a un dinamismo baseado na innovación e nas ramas tradicionais máis propias da Primeira Revolución Industrial. O sector téxtil logrou manter a súa primacía erradicando os vestixios máis arcaicos e diversificando a produción ao incorporar os téxtiles sintéticos.
2. Importante mellora do rendemento produtivo pola superior experiencia e formación da man de obra. Así mesmo, cabe destacar o gran esforzo de modernización do tecido produtivo emprendido, incorporando melloras de última xeración dende mediados dos anos 20.
3. Aumento do tamaño medio das instalacións fabrís, en parte pola nova tendencia a combinar nunha mesma instalación procesos produtivos que ata ese momento estiveran separados, como por exemplo, fiado e tecelaxe.
4. Notable desenvolvemento da industria pesada. Asistimos ao dinamismo das ramas tradicionais do ferro e o aceiro, pero tamén dos sectores novos: químicas punteiras da Segunda Revolución Industrial, o sector eléctrico... En 1913, o sector só cubría o 30% das necesidades do país. En 1931, xa cubría o 70%.
5. Importante salto na exportación de produtos acabados, que pasaron do 29% en 1923 ao 44% en 1929 a pesar da recuperación de Europa e o reforzo do proteccionismo.
6. A renda nacional duplicouse en termos reais.

A pesar diso, a economía xaponesa non evitou grandes dificultades económicas no período de entreguerras debido a:

• A espiral inflacionaria da Primeira Guerra Mundial, que se mantivo moi forte ata mediados dos anos 20. En 1920, os prezos aínda triplicaban aos do ano 1913. Cunha grande conflitividade social, destacan os “motíns do arroz” (1918-1919), os cales puxeron contra as cordas ao goberno e que tanto condicionaron as políticas en materia económica en xeral e industrial en particular.
• A crise galopante desatada a mediados dos anos 20. Que desembocou en 1927 cun gravísimo crac financeiro, arrastrou unha trintena de entidades bancarias, entre elas algunhas das principais do país como o Banco de Taiwán.
• A reconversión industrial posta en marcha na segunda metade dos anos 20, traumática debido ao seu custo. Aínda que necesaria e obrigada polos axustes que esixía a finalización da Guerra, os sucesivos gobernos evitárona, pospoñéndoa ata que foi posible, para este momento, xa moi prexudicial.
• As dificultades crónicas do rural. A agricultura mantívose completamente á marxe dos momentos de bonanza polos que pasaron outros sectores. O efecto da Gran Depresión foi absolutamente devastador: o campesiñado pasou a ofrecerlle ao Exército o apoio que precisaba para facerse co control do poder unha vez culminou a intervención en Manchuria en 1931.

2. As Etapas Principais das Dificultades Económicas

2.1. Primeira Etapa: Expansión e Inflación (1914-1920)

A primeira etapa engloba os anos da Primeira Guerra Mundial e a inmediata posguerra (1914-1920). Caracterizada pola expansión económica sen precedentes, asistimos a unha bonanza e un boom industrial:

• Disparouse a creación de novas empresas e instalacións.
• Ampliouse o tamaño das instalacións.
• Crecemento importante da man de obra fabril.
• Triplicáronse as exportacións.
• Balanza comercial por primeira vez excedentaria.
• Espiral inflacionaria e aqueles “motíns do arroz”.

2.2. Segunda Etapa: Crise e Resistencia á Reconversión (1921-1932)

A segunda etapa sitúase cronoloxicamente no decenio entre 1921 e 1932. No primeiro dos anos, a bonanza comezou a chegar ao seu fin nun contexto global de sobreprodución. Europa volvera a apostar na súa reconstrución polos sectores da Primeira Revolución Industrial, xusto aqueles que tanto medraran nos países neutrais como Xapón durante a guerra.

Neste contexto, os gobernos apostaron por evitar a reconversión precisa: o redimensionamento dos sectores asociados tamén indirectamente á guerra. Ademais, a reconversión que impoñía o enorme avance experimentado durante a guerra polos avances técnicos asociados á Segunda Revolución Industrial nunca chegou.

As razóns desta resistencia á reconversión residiu no temor ao incremento do desemprego que xeraría unha explosión social xeneralizada con efectos devastadores no ámbito político. Ademais, a presión dos Zaibatsu sobre os gobernos resultou moi eficaz por ser lobbies moi poderosos, pero tamén polo ascenso da burguesía ao goberno do país, moi dóciles e sensibles á súa presión.

Neste contexto, apostouse por unha política inflacionaria de axuda ao sector privado pensada para evitar as quebras das empresas que estaban a resultar ineficientes no novo contexto de paz e competencia reforzada. No curtísimo prazo, a política deu resultados, pero a un prezo moi alto. Consolidouse unha economía de empresas ineficientes concentradas en sectores sobresaturados, incapaces de exportar, tamén polo alto valor do ien.

Cara a 1925, a economía xa entrou nunha crise galopante que desembocou nun xiro de 180 graos na política económica de Xapón. O novo obxectivo da burguesía centrouse na busca dunha facenda pública saneada e un sector privado altamente competitivo:

• Aposta por unha política deflacionaria, é dicir, de recorte do gasto público e equilibrio orzamental.
• Suspensión das axudas ás empresas ineficientes a fin de que o mercado puidese sanear o sector, xa sexa por quebras, xa sexa por absorcións e fusións (Suzuki e Mitsui).
• Programa de axudas á modernización e reconversión, co fomento dos sectores e da tecnoloxía propios da Segunda Revolución Industrial para crear un sector competitivo.
• Creación dunha Oficina de Racionalización Industrial con Comités específicos para cada un dos sectores, co fin de conseguir de forma áxil e xeneralizada a incorporación tanto das innovacións técnicas como das prácticas racionalizadoras da produción e da xestión.

Non obstante, este plan atopou algunhas dificultades:

1. Financiamento moi esixente.
2. Chegada da onda expansiva da Gran Depresión.

O prezo a pagar foi moi alto. O exército reaccionou, base dos golpes de 1931 e 1932, á vez que sabotaba a reforma militar, rebelouse contra a política pacifista e de contención territorial. Puxo en marcha en segredo as intervencións en Manchuria (1929), estas, pensadas para preparar o golpe. A reacción do campesiñado cos sucesos de 1931/1932 proporcionou ademais o soporte que precisaba para facerse co control do poder e impulsar o seu programa de expansionismo a escala panasiática.

Estes factores causantes do malestar campesiño viñan de moito antes:

• Apenas mellorara o nivel de vida do campesiñado dende a Revolución Meiji (1868). Ademais, a presión fiscal sobre o rural dende a Restauración e o favorecemento cara aos señores tras a abolición dos señoríos non permitiran levar a cabo a reforma agraria precisa para eliminar os obstáculos que bloqueaban a innovación: predominio da explotación rendista, durísimas condicións de tenencia da terra e minifundismo moi acusado.
• Desprezo do prezo do arroz coa entrada masiva de produción coreana, definitiva tras a súa anexión.
• Ruína total da economía campesiña na Gran Depresión co afundimento da seda, e con ela, das fábricas téxtiles do rural, claves para a súa supervivencia e nas que traballaban as fillas solteiras das familias.

2.3. Terceira Etapa: Goberno Militar e Economía de Guerra (1932-1945)

Por último, a terceira etapa correspóndese co período do goberno dos militares entre 1932 e 1945:

• Retorno a unha política inflacionaria de investimento público, que redundou na creación de emprego, non sendo este en ningún caso o seu obxectivo.
• Programa de investimento e axudas públicas orientado a promover os sectores de guerra, convertidos na prioridade do réxime polo imperativo expansionista. Con elas estamos nas antípodas do keynesianismo, este, pensado para impulsar o emprego animando con axudas públicas o crecemento dos sectores que redundasen en favor do benestar.
• Financiamento pola vía preferente do endebedamento público, renunciando á aposta keynesiana dunha reforma fiscal baseada na tributación progresiva, que ademais de ser máis democrática, permitiría incrementar a recadación.

A política dos militares deu resultados xa cara ao ano 1936. Con todo, atopou límites e novas disfuncionalidades. As exportacións non melloraron a pesar da devaluación do ien, entrouse nunha nova espiral inflacionaria que minou os salarios reais e produciuse un fortísimo endebedamento do Estado, insostible por moito máis tempo. O Ministro de Facenda Takahashi aproveitou para moderar a política inflacionaria, é dicir, recortar o investimento directo e as axudas públicas ao sector industrial, armamentístico incluído. Como resposta, as forzas asociadas ao novo bloque de poder asasinaron o ministro.

O seu sucesor optou por incrementar a presión fiscal pero sen implementar a reforma tributaria de signo democrático. Iso traduciuse nun aumento dos prezos, non conseguindo Xapón colocar os seus produtos no mercado internacional. A economía militarizouse aproveitando a guerra expansionista en China, traducido nun intervencionismo e dirixismo de natureza moi distinta aos das eras Meiji e Taisho. Agora o Estado suplantaba o mercado, sometendo o sector privado aos ditados do novo militarismo.

O investimento orientouse cara ao sector armamentístico. Procurábase acadar canto antes o estado de autarquía, a través do cal poder evitar cando chegase a guerra cos occidentais os problemas de desabastecemento que sufrira Alemaña na Primeira Guerra Mundial. Todo iso completouse cunha campaña de acoso e derrubo contra o empresariado e os Zaibatsu, partidarios da contención bélica e expansionista:

• Campaña de propaganda orientada ao seu desprestixio con ideas maniqueas: traidores, antipatriotas, causantes da crise...
• Recurso a prácticas terroristas e asasinatos selectivos da man de organizacións paramilitares.
• Creación de novos grupos empresariais con axudas públicas directas e indirectas e dóciles ante os militares. A compoñente familiar rebaixouse bastante. Son exemplos disto Nissan ou Aikawa.

Con todo, os Zaibatsu non quedaron de brazos cruzados. Entre as súas medidas, destaca a súa retirada do negocio de compravenda de produtos agrarios (para contrarrestar a propaganda que os sinalaba como culpables do malestar campesiño) e a venda de paquetes de accións e renovación do persoal (contra a imaxe de negocios familiares).

3. A Democratización da Era Taisho

Nas vésperas da Primeira Guerra Mundial, Xapón asistiu a un dobre cambio político. Coincidentes no tempo, non existiu, porén, unha relación causa-efecto entre eles:

• Cambio de era imperial: coa morte do emperador Mutsuhito no ano 1912 chegaba ao final a Era Meiji, dando comezo á Era “Taisho” (nome que recibiu o novo monarca Yoshihito).
• Cambio de etapa política, o máis transcendental. Asistimos a un proceso de democratización coincidente co reinado do emperador Taisho, pero cunhas orixes xa anunciadas no cambio de século polos avances na dinámica política.

Os factores que nos permiten falar de democratización son:

1. Desprazamento da nobreza como elite que monopolizaba o poder. A progresiva desaparición dos grandes estadistas da Era Meiji, os extremos da división interna en grupos moi enfrontados entre si e os graves problemas de saúde mental do emperador resultaron fundamentais.
2. O poder e autonomía que acabou adquirindo o Parlamento. Os executivos anteriores foran atopando crecentes dificultades para manterse no poder e sacar adiante os seus programas ao non contar co respaldo dunha maioría parlamentaria.
3. O novo modelo de executivo, os coñecidos como “gobernos de partido”, formados consonte á composición do Parlamento. Os seus representantes procedían por norma dunha nova xeración de burócratas de alto nivel, formados no pensamento liberal occidental e moi experimentados, algúns incluso xubilados.

Os “gobernos transcendentais” conformados por políticos non profesionais elixidos polo Consello e que favorecían a determinados sectores quedaban atrás. Agora as Xefaturas de Goberno pasaban a recaer nas figuras que lideraban os partidos máis votados. Os principais líderes impulsores da democratización xaponesa foron:

• Hara Takashi (1856-1921). Membro do partido Seiyukai, fundado polo Conde Ito (partidario do autoritarismo), entraran paulatinamente pola senda da democratización, pero aínda eran moi conservadores. Chegado ao poder en 1918, vendéronse como garantes da democratización baseándose na orixe plebea do seu candidato. Con todo, isto non era certo, pois era de procedencia samurai, aínda que si dos sectores máis baixos entre estes. Ademais, na súa xuventude renunciara a todos os seus privilexios.
• Kato Takaaki (1860-1926). Membro do Partido Kenseikai ou Partido Constitucional, este respondeu á refundación do partido orixinario de Okuma. Representantes do mundo dos negocios e o estudantado, estes si se atopaban convencidos do proceso democratizador. En definitiva, estamos ante os impulsores das reformas máis valentes. Ao igual que Hara, experto burócrata, procedía tamén do sector máis baixo dos samurais, enlazado coa burguesía por vía matrimonial.

4. Salto da burguesía de negocios ao goberno. Iso explica a posta en marcha dunha política económica moi sensible ás demandas dos Zaibatsu. Ademais, asumiron a política antimilitarista da Sociedade de Nacións, vendo na paz o mellor aliado dos negocios.
5. Medidas democratizadoras:
   • Sufraxio universal masculino para maiores de 24 anos en 1925, pasando de 3 a 14 millóns de votantes.
   • Rebaixa do exacerbado centralismo e incipiente democratización do poder local, pois os alcaldes pasaban a ser electos por corporacións locais electivas.
   • Recorte e racionalización da administración, hipertrofiada pola política integracionista a prol da nobreza.
   • Recorte de autonomía e privilexios do Exército, aínda que a un nivel máis formal que real polo seu poder efectivo, reservorio do tradicionalismo e enlace orgánico do emperador.
6. Retorno á cautela en política exterior, renunciando ao expansionismo territorial por vía militar e favorables á expansión por vía comercial. Nesta liña, apostouse pola resolución dos conflitos históricos con terceiros países pola vía da negociación diplomática:
   • Acordo con China (1922) restituíndolle os territorios de Shandong tomados de Alemaña.
   • Acordo coa URSS (1925) baseado no seu recoñecemento e na renuncia ás reivindicacións territoriais no río Amur a cambio do acceso por vía comercial á riqueza natural da zona.

Con todo, o certo é que non se chegou a producir un réxime imperial democrático ao ser todo este proceso insuficiente:

• Alcance limitado das reformas en xeral, tímidas e que non chegaron a todos os ámbitos.
• Non reforma da Lei Fundamental (Carta Outorgada), concentrando o emperador e o seu Consello unha cantidade de poderes e cunha Cámara Alta aínda copada pola nobreza con grandes prerrogativas que trababa a acción da Cámara Baixa, esta, de corte popular.
• Fortes trabas á aplicación de reformas. A do exército incluso quedou en papel mollado, cada vez máis dependente do Emperador.
• Aprobación de medidas con potencial reaccionario. Os progresistas apostaron polas concesións aos conservadores para poder sacar adiante as máis controvertidas na procura dun equilibrio. Exemplo diso foi a Lei para a Conservación da Paz de 1925, a cal sancionaba como delito toda tentativa de reformar o status quo. Redactada de forma moi ambigua, os sectores conservadores utilizárona como freo ás medidas máis democratizadoras e, sobre todo, para perseguir os comunistas. En definitiva, este foi o prezo a pagar polos máis progresistas a cambio da aprobación do sufraxio universal.
• Apenas avances en materia de reformismo social e laboral a pesar do enorme atraso acumulado por Xapón na materia. Incluso os actores máis febles, mulleres e nenos, gozaron de poucas concesións (prohibido o traballo nocturno para eles en 1911, a lei non entrou en vigor ata 1929). Ademais, mantívose un modelo salarial para os obreiros moi arcaico (en especie), sendo moi excepcional a aplicación de convenios colectivos. Ante este contexto, as fortes mobilizacións foron frecuentes dado o alto nivel de alfabetización e formación das clases populares, así como de información polo gran desenvolvemento acadado pola prensa.

4. O Xiro Autoritario e Militarista dos Anos 30

O proceso democratizador da etapa Taisho rematou en 1932 cando o exército fíxose co poder, forzando o retorno a un goberno puramente autoritario e asociado ao belicismo expansionista a grande escala. Xapón entraba nunha nova etapa política caracterizada pola involución e o militarismo. Os factores que explican este xiro son:

1. O malestar que foran acumulando as clases populares dende o final da Primeira Guerra Mundial, culminado a raíz do devastador efecto que tivo a Gran Depresión polas condicións do país: crise previa, dureza da reconversión e falta de flexibilidade. Interpretado como a confirmación dos vaticinios que fixera o bloque reaccionario, o pacifismo e a contención foran unha trampa mortal para Xapón, posto que ao carecer de colchón colonial quedara moi exposto fronte a situacións de desplome dos mercados. As clases populares acabaron dando por boas as teses dos militares e brindando ao Exército o apoio social que precisaba para imporse.
2. A falta de tradición democrática, considerada necesaria para amortiguar as tensións político-sociais provocadas por episodios de crise económica extrema.
3. A forte vixencia no rural do ideal confuciano, é dicir, favorable á existencia dunha sociedade harmónica gobernada por vía de consulta e consenso a través de servidores sempre fieis ao emperador, que ao estar situado por riba dos intereses partidistas de clase, entendían que era o mellor posicionado para formar gobernos baseados no interese xeral. O arraigo deste ideal favorecía a vista como unha aberración a dinámica política propia do liberalismo, baseada na loita electoral e máis a confrontación parlamentaria; igual que á presenza da burguesía no goberno e a súa influencia.
4. A morte prematura dos promotores da democratización sen tempo para culminar o seu programa de acción e afrontar as reformas clave. A dinámica de atentados terroristas promovida polas sociedades secretas paramilitares nas que se foran organizando os reaccionarios resultou fundamental.
5. A gran influencia sobre as masas que foran adquirindo os sectores reaccionarios por mor das dificultades e malestar referidos e, sobre todo, polo éxito que tiveron as estratexias que emprenderon:
   • Amplísimas redes de sociedades secretas paramilitares.
   • Emprego político destas sociedades, difundindo a grande escala o seu ideario, consignas e programa co obxectivo de acabar coas forzas liberais. Descabezaron os partidos con atentados selectivos contra a vida dos líderes máis carismáticos e dezmando as bases desas formacións mediante diversas formas de terror para que se retirasen os seus apoios. Así mesmo, incluso os militares máis moderados tamén se situaron no seu punto de mira (Irmandade de Sangue de 1932).
   • O éxito da campaña expansionista en Manchuria (1929-1931). Aquí temos o Incidente de Mukden (1931) que consistiu na autosabotaxe do propio ferrocarril xaponés, pensado para poder culpar os comunistas chineses facendo valer a falta de control das autoridades locais sobre o terreo para proceder á ocupación xustificada. En realidade, estamos ante o paso previo á secesión que perseguían: a proclamación en 1932 do Estado Libre de Manchukúo, títere ao servizo das necesidades niponas. O réxime imperial impuxo a entronización do último sucesor dos Qing, o emperador neno Pu Yi. A rapidez e facilidade da intervención final acabou por disparar o prestixio dos militares.
6. Reiterada discriminación de Xapón por motivos raciais no contexto internacional tras o final da Primeira Guerra Mundial, con afrontas que, ao proceder dos países occidentais, tiveron o efecto de facilitar o afastamento da opinión pública das forzas liberais. O expansionismo a escala panasiática que defendían os radicais acabaría por impoñerse a estas, e, por tanto, tamén a poder acabar co seu pretendido supremacismo. Exemplo destas afrontas foron a negativa a tratar a Xapón nun plano de igualdade na Conferencia de Paz de París, a pesar de ser aliado fundamental de Gran Bretaña no Pacífico. Ademais, tamén se negou a súa petición de incorporar ao Tratado de Paz unha cláusula antirracista. Por se fose pouco, os norteamericanos reforzaron a súa política antimigratoria (revalidando unha medida de 1908 que vetaba a entrada de novos cidadáns xaponeses no país) e chegando incluso a declarar á poboación nipona xa asentada nas súas fronteiras non apta para acceder á nacionalidade.

Sexa como for, a natureza do réxime político xaponés nos anos 30 foi obxecto de debate historiográfico durante as últimas décadas do século XX. A teoría tradicional defendía que este fora a modalidade asiática dos fascismos europeos, en grande parte, por conveniencia xeopolítica. O argumento, algo coxo, baseábase na súa natureza antiliberal e aliñación co bloque do Eixe.

Non obstante, existían diferenzas con réximes fascistas:

• Ausencia dun líder carismático único.
• Inexistencia dun partido único oficial de masas que suplantase as institucións do Estado e fixese valer o seu ideario.
• Non destrución integral da orde institucional.
• A eliminación da oposición non acadou niveis masivos.
• Control do goberno en mans dos militares, coa particularidade importante da existencia dun enfrontamento entre a “Facción de Control”, conformada polos oficiais máis veteranos, contraria á reforma da orde establecida e defensora dun expansionismo moi agresivo, e a “Facción Imperial”.

Así mesmo, atopamos continuacións da tradición imperial autoritaria:

• Argumentario dos militares ideólogos baseado na obra de Kita Ikki, autor dun ensaio defensor de dita tradición. A democracia non sería compatible co principio do Kokutai, é dicir, coa unidade en torno á figura do emperador. A razón que facía imperioso un golpe de man era poder restablecer a autoridade deste, cos militares como sector ideal para levar a cabo dita empresa.
• Retorno ao modelo de “gobernos transcendentais”. A pesar do desprezo da presenza de políticos profesionais nos Gobernos, foron aínda maioritarios ata 1936.

Dende este momento, algunhas das liñas seguidas polos militares, as cales confirman a involución, foron:

• Reiteradas campañas de propaganda postas en marcha para adoutrinar as masas nos valores da tradición imperial autoritaria máis ortodoxa.
• Aplicación reaccionaria da “Lei de Conservación da Paz” (1925), centrada en perseguir as forzas liberais, progresistas, comunistas... O labor da policía foi reforzada pola acción de sociedades secretas.
• Programa de expansionismo a escala xa panasiática. A partir de 1934 púxose en marcha un programa oficial coa Declaración Amau (Indochina) e a de 1936 (centrada no Sueste Asiático). O seu argumentario baseouse no papel nipón como potencia da zona, posuíndo por tanto a obriga de liderar o proceso de liberación do resto de países asiáticos da influencia occidental e funcionar como adalid do seu desenvolvemento con China como primeiro obxectivo.