Vocabulario Esencial de Xeografía e Economía: Demografía, Urbanismo e Sustentabilidade

Demografía e Dinámica Poboacional

Poboación activa

Colectivo dunha poboación que inclúe a **todas as persoas** que, tendo a idade legal para traballar (entre os 16 e os 65 anos), realizan un traballo remunerado ou están facendo xestións activas para obtelo. Polo tanto, abrangue tanto aos que teñen emprego como aos que non o atopan. A relación entre a poboación activa e a poboación en idade legal de traballar recibe o nome de **taxa de actividade**. Esta exprésase xeralmente en porcentaxes. Actualmente en España é do 59%.

Esperanza de vida

Cálculo do promedio de anos que poden vivir os membros dunha xeración desde o seu nacemento ata a súa defunción nun territorio determinado. Pode calcularse tamén desde calquera idade ou para grupos socioeconómicos específicos. Actualmente a **esperanza de vida ao nacer** en España é duns 84 anos (86,2 para as mulleres e 80,7 para os homes).

Réxime demográfico

Cada unha das diferentes etapas polas que pasa a evolución da dinámica natural dunha poboación na que **natalidade**, **mortalidade** e **crecemento natural** presentan unhas características homoxéneas. Distínguese así entre *antigo réxime demográfico*, propio das sociedades preindustriais, e un *réxime demográfico moderno*, característico das sociedades desenvolvidas actuais. O paso dun a outro recibe o nome de **transición demográfica**.

Padrón municipal de habitantes

Reconto xeral dos habitantes dun termo municipal nun momento determinado, incluíndo datos semellantes aos do Censo. Ata 1996 renovábase cada 5 anos. Desde aquela data, a utilización das novas tecnoloxías, que posibilitan un seguimento continuado das altas e baixas que se producen en cada municipio, permitiu a elaboración dun **padrón continuo**. Cada Concello responsabilízase da súa xestión no respectivo termo municipal.

Saldo migratorio

Diferenza entre **o número de inmigrantes** a un lugar determinado e o número de emigrantes saídos dese lugar nun período determinado. Polo tanto, será positivo se a inmigración supera á emigración e negativo no caso contrario. É un dos compoñentes do **crecemento real** dunha poboación. O outro é o crecemento natural, isto é, a diferenza entre nacementos e defuncións. Nos últimos anos, o crecemento natural negativo da poboación española foi compensado amplamente polo **saldo migratorio positivo**, que permite que a poboación siga crecendo.

Inverno demográfico

Cualificación da situación que se produce actualmente en países que están no réxime demográfico moderno, con taxas de fecundidade que están por debaixo da **taxa de reposición** (2,1 fillos por muller), o que provoca un **avellentamento da poboación** e a necesidade de favorecer a inmigración de cara a cubrir os postos de traballo necesarios para o funcionamento da economía. Esta problemática é significativa nos países máis avanzados da UE (incluída España), Xapón e Rusia.

Urbanismo e Modelos de Cidade

Área metropolitana

Espazo moi urbanizado integrado por unha **cidade central** (de certo tamaño e complexidade funcional) e a súa periferia circundante, que pode integrar a municipios contiguos espacialmente. Xorde polo dinamismo económico da cidade central que se proxecta sobre toda a área e caracterízase por ser un espazo ben comunicado e de funcións interrelacionadas: a cidade central proporciona emprego e servizos, o resto da área aloxa a unha parte significativa da poboación e proporciona espazo a aquelas actividades que demandan solo abundante e barato. Polo tanto, os **desprazamentos diarios** entre unha e outra (traballo, estudos, lecer/residencia) son moi frecuentes.

Xentrificación

Termo de orixe inglés (*gentrification*) utilizado para cualificar procesos de **transformación urbana** polos que a poboación orixinal de certos barrios ou sectores centrais deteriorados e empobrecidos dalgunhas cidades é substituída por **grupos sociais de alto poder adquisitivo**. Estes procesos, moi intensos a finais do século XX e comezos do actual, estiveron relacionados con operacións de renovación e rehabilitación destes espazos paralelas á súa transformación funcional. Utilízanse como sinónimos termos como **aburguesamento**, **aristocratización** ou **elitización**.

Cidade difusa

Modelo de desenvolvemento urbano de inspiración anglosaxoa, que se caracteriza por unha **expansión do tecido urbano**, con menor densidade de edificación, ao longo das áreas metropolitanas e contornas rururbanas. Na súa superficie configúranse áreas segregadas, especializadas en funcións residenciais, comerciais e industriais. A ideoloxía *clorofila* dominante a finais do século XX expandiu este modelo en España, que se adaptaba tradicionalmente ao modelo de **cidade compacta mediterránea**.

Cidade de 15 minutos

Modelo de **planificación urbanística sostible**, lanzado na COP21 de París (2015), que pretende promover un deseño urbano que poida facilitar un acceso doado ás necesidades básicas (traballo, vivenda, alimentación, saúde, educación, cultura, lecer) baseado na **proximidade** e nos desprazamentos a pé ou en bicicleta, menos contaminantes. Outro modelo sostible é tamén o das **supermazás** postas en práctica na cidade de Barcelona.

Economía, Recursos e Innovación

Denominación de orixe

Marca de calidade que se aplica a produtos diferenciados, orixinarios dunha zona xeográfica, da que toman o nome e con características reguladas que os distinguen claramente doutros.

Silvicultura

Conxunto de técnicas e actividades destinadas á **conservación e aproveitamento dos montes**. O seu obxectivo fundamental é mellorar a produción e manexo da madeira, pero tamén debe actuar sobre a protección e **rexeneración dos montes** e os seus solos, previr os incendios, controlar as pragas e favorecer o desenvolvemento doutros usos do monte.

FEAGA

**Fondo Europeo Agrícola de Garantía Agraria**. Organismo da UE que apoia aos agricultores a través de diferentes réximes de pago, por emprego de métodos agrícolas sostibles e pago aos mozos agricultores. Os pagos están suxeitos ao cumprimento das normas da UE sobre seguridade alimentaria, protección medioambiental e benestar animal. O FEAGA financia tamén medidas para estabilizar os mercados agrícolas e apoio ás rexións ultraperiféricas.

Enerxías renovables

Denominación daquelas enerxías **obtidas** a partir de fontes naturais que son capaces de **rexenerarse** por medios naturais. Entre elas destacan a enerxía eólica, a xeotérmica, a **hidroeléctrica**, a maremotriz, a biomasa, os **biocarburantes**, etc. O seu papel sería fundamental na transición cara a un **sistema enerxético sustentable** e na mitigación do **cambio climático antropoxénico**.

Industrias verdes

Actividades e procesos industriais que incorporan prácticas respectuosas co medio ambiente e promoven a **sustentabilidade económica, social e ambiental**. Polo tanto, deben procurar aminorar os impactos negativos na contorna, reducindo o consumo de recursos e as emisións contaminantes, ao tempo que favorecen condicións laborais seguras e equitativas.

Industria 4.0

A **Cuarta Revolución Industrial**, actualmente en marcha, implica a utilización de novas tecnoloxías como a **robótica**, a **intelixencia artificial**, a **nanotecnoloxía** e o **internet das cousas**, entre outras. Todo iso debe repercutir nunha automatización das tarefas e unha dixitalización industrial que quizais reverta o proceso de deslocalización industrial promovido polo neoliberalismo de finais do século XX.

Deslocalización industrial

Traslado dunha actividade industrial dun país ou rexión a outro lugar, coa finalidade de **abaratar custos**. Co proceso de globalización da economía posto en marcha polas políticas neoliberais, moitas grandes empresas dos países máis ricos aproveitaron esta estratexia para situar as súas plantas de produción en países menos desenvolvidos, onde os salarios son máis baixos.

Descarbonización

Política enerxética consistente na **redución paulatina das emisións de gases de efecto invernadoiro (GEI)** xeradas pola actividade humana. Implica o peche, por exemplo, de centrais térmicas baseadas na combustión de carbón, á par que se fomenta o incremento de enerxía xerada a partir da utilización de enerxías renovables.

Ecoturismo

Inclúe as actividades turísticas que teñen por eixo o **disfrute da natureza sen danala**, respectando o equilibrio medioambiental e promovendo o **desenvolvemento sustentable** das comunidades locais.

Economía somerxida

Conxunto de actividades económicas que, sendo legais, permanecen ocultas ás autoridades para evitar o pago de impostos, satisfacer contribucións sociais ou cumprir coas normas, procedementos e regulacións oficiais.

Turismofobia

Fenómeno caracterizado polo **rexeitamento das poboacións locais do turismo masivo**, que xera grandes incomodidades e dificultades aos residentes. Cando nun destino turístico se produce masificación e se desborda a **capacidade de carga** sobre os recursos medioambientais e mesmo a vivenda, as protestas arrecian e o malestar está próximo á fobia.

Fenda dixital

Desigualdade existente entre as persoas respecto ás posibilidades de acceso, calidade e formación no uso das **TIC’s**. Esta desigualdade dáse entre grupos de desigual condición socioeconómica e entre habitantes das zonas rurais e urbanas, dado que a cobertura de internet é ben mellor en áreas densamente poboadas.

Balanza comercial

Indicador económico que mide a relación entre as **exportacións** e as **importacións** dun país nun período determinado. As exportacións son os bens producidos dentro dun país vendidos a clientes noutro país. As importacións, pola súa banda, son as compras de bens realizadas no estranxeiro para seren consumidas dentro do país. A diferenza entre unhas e outras é o saldo da balanza comercial: positivo (**superávit**) cando o valor das exportacións supera ao das importacións, negativo (**déficit**) en caso contrario. A balanza comercial forma parte da **balanza de pagos**, que inclúe tamén as transaccións de servizos e capitais e as transferencias financeiras.