Vocabulario Esencial de Arte e Arquitectura: Termos Clave Explicados

Glosario de Termos de Arte e Arquitectura

Este glosario recompila definicións esenciais de termos clave en arte e arquitectura, desde elementos estruturais ata técnicas pictóricas e estilos artísticos. Un recurso fundamental para estudantes, profesionais e entusiastas que desexen comprender mellor o patrimonio cultural e as súas manifestacións.

Termos Arquitectónicos

Ábsida

Parte da igrexa situada na cabeceira, que sobresae da fachada posterior e xeralmente ten planta semicircular (aínda que tamén pode ser poligonal). É cuberta con bóveda de forno e nela acostuma situarse o altar maior.

Arco apuntado (ou oxival)

Tamén chamado oxival ou de oxiva, é aquel que consta de dous segmentos de curva ou arco que forman ángulo na clave, que ten dous centros e o seu intradós é cóncavo. Cando o arco apuntado é moi agudo chámase alancetado. Os arcos apuntados son característicos do estilo Gótico.

Arco de ferradura

Arco ultrasemicircular de arranques á mesma altura, característico do estilo andalusí e das construcións hispanovisigodas.

Arco de medio punto

Equivalente a media circunferencia, de frecha igual á semiluz. A súa proxección lineal no espazo enxendra a bóveda de canón ou de medio canón. Utilizado desde as civilizacións mesopotámicas ata a actualidade.

Arco de faixa (en castelán: "Arco fajón")

Chámase así ao arco perpiaño propio do estilo Románico, ou sexa, aquel que corta a bóveda en sentido transversal ao seu eixo.

Arco peraltado

É aquel cuxa frecha é maior ca semiluz (normalmente o dobre). Cando o seu peralte é rectilíneo chámase tamén "realzado".

Bóveda de aresta

Aquela resultante do cruzamento perpendicular de dúas bóvedas de canón coa mesma frecha. Típica do Románico, só pode cubrir superficies cadradas e é moi pesada, polo que esixe muros grosos e contrafortes.

Bóveda de canón

A resultante da proxección dun arco de medio punto ao longo dun eixo lonxitudinal.

Bóveda de crucería (ou de cruz)

Aquela conformada polo cruce de dúas bóvedas de canón apuntado e que reforza as súas arestas con dous ou máis nervios diagonais que se cruzan na clave. É característica do estilo Gótico e, segundo a disposición das súas nervaturas, distínguense diferentes subtipos: sinxelas (só con dous nervios diagonais), estreladas, de terceletes, sexpartitas...

Deambulatorio (ou xirola)

Corredor que rodea a parte traseira do presbiterio das igrexas dando acceso ás capelas radiais. É prolongación das naves laterais e só excepcionalmente se dá sen elas. (Tamén coñecido como "girola" en castelán), é característico das chamadas igrexas de peregrinación, a partir do século X, pois permitía a circulación de peregrinos sen alterar o culto. Ex. Santiago de Compostela.

Termos Artísticos e Pictóricos

Claroscuro

Técnica de dispor nunha pintura o contraste entre luces e sombras. Refírese concretamente ao xeito de destacar as figuras iluminadas sobre un fondo escuro, recurso este que acada a súa máxima expresión no tenebrismo.

Clave dun arco

Doela central que pecha un arco ou peza central dunha bóveda.

Cadro de historia

Pintura na que se representan escenas históricas, habitualmente cunha funcionalidade conmemorativa. Por exemplo: "A Rendición de Breda" de Velázquez.

Cadro de xénero

Pintura que representa temas ou escenas cotiás. Esta tipoloxía considerouse unha actividade artística inferior no Renacemento e no Barroco, cando se supoñía que a arte era unha actividade intelectual que debía ocuparse de temas cultos, personaxes de clase alta ou feitos relevantes do pasado histórico, relixioso ou mitolóxico. Por este motivo, a pintura de historia considerábase o xénero superior e, representar campesiños ou xentes modestas sen argumento nin pretexto moral era impropio dos grandes mestres. A pesar diso, moitos pintores cultivaron este xénero no Barroco, como Vermeer ou o mesmo Velázquez. O termo foi acuñado por Diderot.

Esfumado (ou Sfumato)

(Tamén coñecido como difuminado): técnica pictórica renacentista atribuída a Leonardo da Vinci nos seus óleos, e que consiste en dar aos obxectos contornos vagos, difuminados e máis ou menos borrosos en función da distancia e do ambiente, empregando para iso as veladuras (como por exemplo o difuminado de obxectos envoltos na néboa, que xera efectos atmosféricos). Foi clave na consecución da chamada "perspectiva aérea".

Perspectiva aérea

Xeito de representar nunha superficie a atmosfera que envolve aos obxectos, pintando aos do fondo máis esvaídos e desdebuxados para conseguir unha sensación real de distancia (as cores degrádanse en función da distancia, mestúranse unhas coas outras interactuando entre elas, e non se acentúa tanto a converxencia como na perspectiva lineal, pois o esvaecemento consegue o efecto en boa medida por si só).

Perspectiva lineal

Modo de representar nunha superficie os obxectos, de xeito que aparezan na forma e disposición na que se amosan na realidade. Neste caso, as liñas das figuras son converxentes cara ao fondo e cada vez máis pequenas a medida que se desexa presentalas afastadas do espectador. Diminúen segundo as liñas de fuga que converxen cara ao punto de fuga.