A Visión da Política: De Maquiavelo ao Anarquismo de Bakunin

1. Nicolás Maquiavelo e o Realismo Político

O texto céntrase no pensamento político de Nicolás Maquiavelo e na súa defensa do realismo político, unha corrente que implica a separación entre ética e política. Esta perspectiva representa unha ruptura coa tradición filosófica anterior, na que se consideraba que a política debía estar guiada por principios morais ou relixiosos.

Maquiavelo naceu na Florencia do século XV, nunha Italia que non existía como Estado unificado. O territorio estaba dividido en numerosos reinos, cidades-estado e repúblicas, como Venecia, Milán ou Florencia, e rodeado por grandes imperios como o Otomano ou o Sacro Imperio Romano Xermánico. Neste contexto de fragmentación e ameaza externa, Maquiavelo pensaba que era imprescindible un líder político forte, hábil e sen escrúpulos morais, capaz de unificar Italia e enfrontarse aos desafíos dos Estados modernos e imperialistas da época.

A súa obra máis coñecida, O Príncipe, publicada en 1532 (aínda que escrita en 1513), funciona como un manual práctico para gobernantes. Nela, Maquiavelo defende que o éxito político non depende da bondade ou da rectitude moral, senón da capacidade para manter o poder e garantir a estabilidade do Estado, mesmo a través da violencia, a manipulación ou a mentira.

A Virtude Política e a Fortuna

Un dos conceptos clave do seu pensamento é o de virtude política, que non debe confundirse coas virtudes éticas tradicionais. A virtude política, en Maquiavelo, refírese á capacidade dun líder para adaptarse ás circunstancias, tomar decisións efectivas e aproveitar as oportunidades cando se presentan. Inclúe:

• A astucia, que permite evitar ser enganado polos demais.
• A persuasión, entendida como a habilidade para manipular e enganar cando sexa necesario.
• A comprensión da fortuna, non só como sorte, senón como o recoñecemento dos momentos propicios e a capacidade de actuar con decisión neles.

Así, a política convértese nun xogo de intelixencia, pragmatismo e cálculo estratéxico, moi afastado da moral cristiá ou da filosofía clásica.

Cómpre lembrar que a frase "o fin xustifica os medios" non é de Maquiavelo, senón que foi atribuída posteriormente por outros, como Napoleón Bonaparte, quen si se inspirou nas súas ideas e as levou á práctica con determinación. Aínda que Maquiavelo nunca o di literalmente, a súa obra transmite a idea de que un gobernante debe estar disposto a facer calquera cousa se con iso garante a supervivencia e a forza do Estado.

Comparación con Outros Pensadores

Ao comparalo con outros pensadores, a oposición con Platón é especialmente clara. Mentres que Platón formulaba unha teoría política baseada nun modelo ideal —a República— onde as virtudes morais individuais (como a xustiza, a prudencia, a sabedoría e a moderación) debían coincidir coas virtudes colectivas, Maquiavelo rompe con esta visión idealista. Para el, non existe tal isomorfismo entre a ética persoal e a política pública. As virtudes políticas poden mesmo ser contrarias ás éticas: mentir, traizoar ou reprimir poden ser accións aceptables ou mesmo necesarias no exercicio do poder, se serven para preservar o Estado. O importante non é ser moralmente bo, senón pareceno cando convén e actuar con eficacia segundo as circunstancias.

Este enfoque realista tamén se aproxima ao pensamento de Hobbes, que concibe o ser humano como naturalmente egoísta e violento, e considera necesario un poder forte que impida o caos. En cambio, Maquiavelo está moi afastado da visión de Rousseau, quen cría na bondade natural do ser humano e na corrupción causada pola sociedade.

Conclusión sobre Maquiavelo

En conclusión, Maquiavelo é unha figura clave na historia da filosofía política, ao introducir unha visión laica, realista e autónoma da política, independente da ética. A súa obra influíu enormemente tanto en teoría política como na práctica gobernamental. A nivel persoal, aínda que comprendo a lóxica do seu pensamento e a súa utilidade para explicar certos comportamentos políticos, preocúpame o risco de que esta visión leve a xustificar o autoritarismo, a manipulación ou a violencia como medios aceptables. Pese a iso, considero fundamental coñecer e analizar a súa obra, xa que nos obriga a cuestionar os límites entre o que é eficaz e o que é xusto.

2. Aristóteles: A Sociabilidade Natural do Ser Humano

O tema do texto é a explicación de Aristóteles da súa teoría da sociabilidade, segundo a cal o ser humano é, por natureza, un ser racional, social e moral que necesita vivir en sociedade para alcanzar a súa plenitude.

Aristóteles, filósofo grego nacido en 384 a.C. en Estaxira, desenvolveu o seu pensamento durante o século IV a.C., dentro da Filosofía Antiga Grega, na transición entre o período clásico e o helenismo. Neste contexto, Grecia pasou de ser un conxunto de polis independentes a un Estado unificado baixo o mandato de Alexandre Magno. Iniciou a súa formación filosófica como discípulo de Platón, pero tras a morte deste fundou o Liceo, a súa propia escola, onde desenvolveu un sistema filosófico propio. A desaparición de gran parte das súas obras provocou que os textos conservados teñan un carácter similar a apuntamentos, como ocorre co fragmento de Política no que se expón esta teoría.

Aristóteles foi o primeiro en formular sistematicamente a cuestión da sociabilidade natural do ser humano. Defendeu que todo individuo necesita formar parte dunha comunidade política para desenvolverse plenamente e alcanzar a súa natureza propia. Esta idea articúlase a través de dous argumentos principais.

Argumentos da Sociabilidade Aristotélica

1. A incapacidade de supervivencia illada e o Teleoloxismo:

O primeiro argumento baséase na incapacidade do ser humano de sobrevivir illadamente. Aristóteles explica que a cidade é a forma perfecta de comunidade, pois garante tanto os recursos necesarios para a supervivencia como as condicións para unha vida boa. A sociedade é inherente á natureza humana, xa que os individuos dependen dos demais para desenvolver as súas capacidades propias, como a linguaxe, o pensamento ou o traballo. O filósofo sostén, ademais, que a cidade é o marco ideal para a convivencia, pois proporciona non só autarquía, senón tamén as condicións para o benestar e o desenvolvemento moral. Este argumento está vinculado ao teleoloxismo, principio segundo o cal todo ser ten un propósito natural ao que tende para acadar a súa perfección. No caso do ser humano, ese propósito é vivir como cidadán dentro dunha comunidade política, é dicir, da pólis.

Aristóteles afirma que quen non vive en sociedade é unha besta ou un deus, pois renuncia á súa esencia humana. Esta idea pode explicarse a través do caso de Víctor de Aveyron, un neno que creceu illado na natureza ata os 12 anos e nunca logrou desenvolver a linguaxe nin outras capacidades propias dos seres humanos. Isto evidencia que o desenvolvemento pleno do individuo require a interacción con outros seres humanos.

2. A posesión do Logos:

O segundo argumento céntrase na posesión do logos, que diferencia os humanos dos animais. Aristóteles expón a súa teoría da alma, segundo a cal os seres vivos teñen distintas funcións. As plantas só poden cumprir procesos básicos como a nutrición; os animais, ademais disto, posúen capacidade sensitiva e emocional; mentres que os humanos contan co logos, que lles permite razoar, comunicarse e reflexionar sobre cuestións morais. Isto confirma a súa condición social e política por natureza, pois o pensamento e a deliberación sobre o ben e o mal só teñen sentido dentro dunha comunidade.

Contraste coas Teorías Contractualistas

As teorías contractualistas, en contraposición á teoría da sociabilidade aristotélica, propoñen que a sociedade non se forma de maneira natural, senón mediante un pacto entre individuos:

• Hobbes defende que os humanos son agresivos no estado de natureza e que o Estado se establece para garantir a paz mediante un goberno absolutista.
• Locke afirma que os individuos son racionais e morais, e que o Estado debe protexer os dereitos naturais, desenvolvendo o liberalismo.
• Rousseau, por último, propón o republicanismo, defendendo que os humanos son bos por natureza e que o contrato social busca garantir a autosuficiencia e a liberdade política.

Conclusión sobre Aristóteles

En conclusión, Aristóteles defende que o ser humano é social por natureza e só alcanza a súa plenitude vivindo en comunidade, pois nela desenvolve as súas capacidades racionais, morais e comunicativas. Esta visión contrasta coas teorías do contrato social, que entenden a vida en sociedade como resultado dun pacto e non dun fin natural. Persoalmente, identifico máis coa perspectiva liberal de Locke, pois busca un equilibrio entre a protección dos dereitos políticos e a preservación dos dereitos naturais.

3. John Locke e a Xustificación do Poder Limitado

O tema do texto que se nos presenta para comentar é o poder político que nace dun contrato social que pon fin ao estado de natureza. Neste estado, os homes son libres e iguais, pero tamén están suxeitos á lei natural, que é a razón. Porén, como cada un pode xulgar e facer cumprir esa lei por si mesmo, iso pode levar a conflitos. O Estado, entón, créase como remedio para garantir a protección dos dereritos naturais (vida, liberdade e propiedade), sen caer nun poder absoluto como o da monarquía.

John Locke (1632–1704) foi un filósofo inglés do século XVII, considerado o pai do liberalismo político. Escribe nun contexto de grandes conflitos políticos en Inglaterra, como a Revolución Gloriosa (1688), que influíu na súa defensa dun goberno limitado e baseado no consentimento dos cidadáns. Cabe sinalar que o texto pertence ao Segundo Tratado sobre o Goberno Civil, unha obra fundamental na teoría do contrato social e dos dereitos naturais.

O Estado de Natureza e a Lei Natural

Neste texto podemos ver como Locke describe o estado de natureza como unha situación onde os homes viven en perfecta liberdade e igualdade. Neste estado, cada persoa é dona da súa propia vida e pode dispoñer dos seus bens sen depender de ninguén. Non é un estado de guerra, senón de convivencia racional, xa que está regulado por unha lei natural, accesible a través da razón. Esta lei ensina que todos os homes, por seren iguais e independentes, deben respectar a vida, a saúde, a liberdade e a propiedade dos demais.

É importante remarcar que aínda que a razón indique como debemos actuar, non sempre se cumpre. Cada persoa, ao ter dereito a facer cumprir a lei natural, tamén se converte en xuíz da súa propia causa. Isto xera problemas, xa que os intereses, paixóns e erros persoais poden levar a castigos excesivos ou inxustos.

O Pacto Social e o Goberno Limitado

En concreto, segundo Locke, a solución é establecer un pacto social. Os individuos deciden, de forma libre e racional, crear unha comunidade política, cedendo parte do seu poder a un goberno que represente a vontade da maioría.

Desta forma, o poder político non é absoluto, senón limitado pola lei e polos dereitos individuais. Locke critica con forza o absolutismo, especialmente o dos monarcas que actúan como xuíces da súa propia causa e que non permiten que ninguén cuestione as súas decisións. Para el, un gobernante así é máis perigoso que o estado de natureza, xa que pode converterse nun tirano.

A proposta de Locke supón unha defensa clara do liberalismo político, baseado na liberdade, a igualdade e o control do poder a través de leis e institucións. É unha teoría que marcou o nacemento da democracia moderna.

Comparacións e Influencia

Cabe destacar que o pensamento de Locke contrasta co de Hobbes, para quen o estado de natureza é unha guerra de todos contra todos. Hobbes defende un Estado forte e absoluto que impoña a orde, mentres que Locke defende un goberno limitado ao servizo dos dereitos individuais. Ademais, Rousseau tamén fala dun contrato social, pero con diferenzas importantes: para Rousseau, o estado de natureza é un estado de bondade e liberdade, e a sociedade corrompe ao home. Propón unha democracia directa baseada na vontade xeral, mentres que Locke defende un sistema representativo liberal.

Fronte a Platón, que vía o ser humano como un animal político que busca o ben común, Locke céntrase máis na liberdade individual e na protección da propiedade privada.

Cabe sinalar tamén a diferenza de San Agostiño ou Santo Tomé de Aquino, que vinculaban o poder á vontade divina e á orde natural creada por Deus. Locke propón unha xustificación racional e laica do poder, aínda que recoñece a existencia de Deus como creador da lei natural.

Fronte a Maquiavelo, que xustifica o uso do engano e da forza para conservar o poder, Locke insiste en que o poder político debe estar baseado na razón e no consentimento, e que os gobernantes deben ser responsables ante os cidadáns.

Valoración Persoal

A teoría de Locke parece moi equilibrada: recoñece que os homes teñen razón e dereitos naturais, pero tamén que pode haber conflitos se non hai un sistema común de xustiza. A súa defensa dun goberno limitado, que debe respectar a liberdade dos individuos, é moi actual e inspirou moitas democracias modernas. Na miña opinión, a proposta de Locke é razoable e necesaria. O poder debe servir para protexer as persoas, non para dominalas. Ademais, a súa idea de que os cidadáns poden rebelarse contra un goberno inxusto dálle poder ao pobo e evita a tiranía.

4. Mikhail Bakunin: A Crítica Radical ao Estado

O texto de Bakunin presenta unha crítica profunda e radical ao Estado como forma de organización política. Para comprender mellor esta crítica, é fundamental empezar por entender que é o Estado, especialmente o Estado moderno, e cales son as bases da súa lexitimidade.

O Estado é unha estrutura política que ten o monopolio do uso lexítimo da forza nun territorio determinado. A súa xustificación pode basearse en diferentes principios:

• O interese xeral (Aristóteles).
• O respecto aos dereitos individuais (John Locke).
• A garantía da paz e a seguridade (Thomas Hobbes).

Con todo, Bakunin rexeita estas xustificacións. Para el, o Estado moderno non busca o ben común, nin garante os dereitos individuais nin asegura a paz. Ao contrario, é unha institución que perpetúa a dominación, a desigualdade e a violencia estrutural. Por iso, propón a súa abolición e a creación dun novo modelo político baseado na liberdade colectiva.

Anarquismo fronte a Marxismo

Tanto o anarquismo como o marxismo coinciden en criticar o Estado como instrumento de opresión. Porén, diferéncianse nas solucións propostas:

• O anarquismo, corrente á que pertence Bakunin, defende a desaparición inmediata e completa do Estado, e a súa substitución por asociacións libres entre individuos e comunidades autoxestionadas.
• O marxismo, pola súa parte, formula unha transición mediante a ditadura do proletariado, na cal o Estado serve como ferramenta temporal para abolir as clases sociais e, finalmente, desaparecer.

Os Tres Problemas Fundamentais do Estado segundo Bakunin

A crítica de Bakunin estrutúrase arredor de tres problemas fundamentais do Estado:

1. Nega o interese xeral: O Estado serve aos intereses das clases dominantes e á súa propia conservación. O patriotismo, para Bakunin, non é máis ca a exaltación dun poder que non representa a totalidade da sociedade, senón unha parte privilexiada dela.
2. Non garante os dereitos individuais: Cando ve ameazada a súa estrutura, recorre á represión, á censura e ao encarceramento dos disidentes. A moral do Estado non se basea en principios universais, senón na súa supervivencia.
3. Non garante a paz nin a seguridade: Ao buscar constantemente a expansión e o dominio sobre outros pobos, mantén unha guerra permanente que só se interrompe con treguas temporais. A historia dos Estados é, en gran parte, a historia das guerras.

Comparación con Outros Filósofos

Ao comparar a Bakunin con outros filósofos, observamos que rexeita a idea aristotélica dunha República baseada no interese común. Para el, iso é unha ilusión, pois o poder sempre dexenera en opresión. Fronte ao contractualismo de Locke e Hobbes, que intentan xustificar o Estado como pacto racional entre individuos, Bakunin mantén unha postura diametralmente oposta: o Estado é incompatible coa liberdade e coa igualdade reais. Ademais, a súa concepción da política, baseada na acción revolucionaria e no rexeitamento da autoridade, achega a súa posición ao realismo político de Maquiavelo, mais cun fin radicalmente distinto: liberar os individuos do poder.

Conclusión sobre Bakunin

En conclusión, Bakunin representa unha das voces máis radicais e coherentes na crítica ao Estado e á autoridade. A súa aposta por unha sociedade federada de comúns libres constitúe un desafío ás formas tradicionais de organización política. No plano persoal, aínda que algunhas propostas de Bakunin poidan parecer utópicas ou difíciles de aplicar na realidade complexa dos Estados actuais, considero moi valiosa a súa crítica como chamada de atención sobre os abusos do poder, a corrupción e a hipocrisía institucional. A súa defensa da liberdade e da igualdade absoluta continúa sendo inspiradora e necesaria nun mundo onde os Dereitos Humanos aínda non están plenamente garantidos.