Víctor Català e a narrativa e o teatro modernista

Víctor Català

É, xunto con Raimon Casellas e Josep Pous i Pagès, un dos máximos representantes da narrativa rural modernista.

Naceu na vila empordanesa de L'Escala, situada entre o mar e a serra del Montgrí, escenario das súas obras. Víctor Català é o pseudónimo que adoptou a escritora Caterina Albert i Paradís a raíz do escándalo provocado polo seu conto L'infanticida nos Jocs Florals de Olot. O xurado quedou conmocionado ao descubrir que aquel relato tan escabroso o escribira unha muller e a partir de entón asinou as obras co pseudónimo. É unha artista polifacética, que cultivou a pintura, a escultura, a poesía e o teatro, pero destacou no campo da narrativa. A súa produción narrativa pódese dividir en tres etapas:

1. 1902-1907: É a etapa de maior calidade literaria. Os seus Drames rurals son narracións curtas que expoñen os elementos tráxicos e negros da vida rural. Tamén escribiu Ombrívoles e Caires vius, pero a obra máis importante desta etapa e de toda a súa produción é Solitud, novela modernista por excelencia. Narra a inadaptación da protagonista, a ermitá Mila, á montaña, feito que provoca a automarxinación e a soidade para non disolverse na masa indiferenciada da Natureza. Vive aí o seu fracaso matrimonial co seu marido, que fai de ermitán e decide abandonalo. Os personaxes presentan unha gran forza simbólica e forman antítese: Gaietà, o Pastor, representa a adaptación ao medio e simboliza a pureza, a bondade e a fortaleza da montaña; a Ánima, a brutalidade e a crueldade do campo; o ermitán, a covardía, o materialismo e a apatía, e Mila é a heroína típicamente modernista. A visión do mundo rural é absolutamente pesimista, porque está habitado por personaxes primarios e brutais. A novela presenta unha estrutura fragmentada (cada capítulo parece unha entidade autónoma), que se explica porque a autora inicia a súa carreira coa narrativa breve e tivo que publicala por fascículos na revista Joventut.

b) 1918-1930: É unha etapa emmarcada polas obras Un film (3000 metres) e Contrallums. Ensaia novas formas narrativas (noucentistas) sen éxito.

c) Comprende os dous volumes de narracións Vida molta (1950) e Jubileu (1951), onde se afasta da crueza dos libros anteriores.

O teatro modernista

Dúas tendencias

a) Teatro rexeneracionista: Seguindo o modelo do noruegués Ibsen pretendía reproducir o conflito entre o individuo e a sociedade coa posta en escena de problemas sociais e laborais. Tiña unha finalidade ideolóxica e adoptou técnicas realistas e naturalistas ao incorporar a realidade e a verosimilitude dos personaxes. Entre os autores cómpre destacar Ignasi Iglésias, con El cor del poble e Els vells.

b) Teatro simbolista: Continúa o modelo do belga Maeterlinck, que quería conmover o espectador a partir do valor significativo e suxestivo dos elementos postos en escena. Entre os autores cómpre destacar Santiago Rusiñol e Adrià Gual. Este último escribiu Nocturn, Blancaflor, Misteri de dolor e Pobres menestrals.

Santiago Rusiñol

Foi un artista moi polifacético: dramaturgo, poeta, novelista, pintor e tamén «axitador cultural». É o mellor exemplo do artista total desa idea modernista de l'art per l'art. Procedente da alta burguesía (Barcelona, 1861), Rusiñol representou a chamada «bohemia dourada»: a actitude que adoptaban algúns artistas renegando da súa familia e clase social para vivir nunha pobreza só aparente, xa que en realidade tiñan a seguranza da fortuna familiar. Rusiñol organizou as Festes Modernistes en Sitges, foi membro destacado das tertulias de Els Quatre Gats e viviu un tempo en París, onde entrou en contacto cos impresionistas franceses. Morreu en Aranjuez mentres pintaba cadros dos xardíns (1913).

A súa produción teatral foi presentada como unha mostra da arte total. A súa obra L'alegria que passa integra diferentes linguaxes artísticas: o dramático, o poético, o musical e o pictórico. A acción da obra sitúase nunha vila indiferent, vulgar i ensopit, onde irrompen uns artistas ambulantes (Clown, Cop-de-Puny e Zaira) que representan a liberdade e a poesía, contrapostas á vulgaridade e á mediocridade dos veciños, incapaces de entender a arte e a mensaxe estética dos cómicos. En El jardí abandonat e Cigales i formigues, sempre en clave simbólica, o autor enfronta o mundo da poesía e o mundo da prosa. Na primeira, no xardín decadentista, habitan artistas, illados, incomprendidos... Na segunda, as cigarras representan os poetas, ocupados na súa arte, o canto; en cambio, as formigas representan a sociedade ocupada só no traballo. Finalmente, Rusiñol decantouse por un teatro máis comercial: Els Jocs Florals de Canprosa, L'hèroe, El pati blau, El místic e La bona gent.

Pero a obra máis coñecida é L'auca del senyor Esteve. Primeiro publicada como novela (1907) e, posteriormente (1917), realizou a adaptación teatral. En tono de comedia de costumes, explícase o enfrontamento do protagonista, Ramonet, que quere ser escultor, co seu pai, o señor Esteve, propietario dunha tenda de vetesifils. Enfróntanse os valores da tradición dos pequenoburgueses (traballo, cartos, rutina) e os valores da arte modernista (creación, inspiración, liberdade); pero todo conducirá a un final onde se fai evidente que o artista necesita o apoio do mecenado do burgués. Esta reconciliación entre artista e sociedade fórmulase na boca do señor Esteve dirixíndose ao seu fillo pouco antes de morrer.