Unidade e coherencia do sistema normativo xurídico: norma fundamental e resolución de antinomias

Unidade do sistema normativo

Veremos que existen moitas normas, e cada día incorpóranse máis. Os ordenamentos xurídicos actuais son ordenamentos complexos e póñense en marcha mecanismos para regular as diferentes realidades que se producen nas sociedades. Veremos que se reciben normas doutros ordenamentos e que distintos órganos inferiores ditan normas. Historicamente isto produciuse de dúas formas diferentes: pola acumulación de normas xurídicas de outros momentos históricos e por un poder orixinario que creou distintas fontes de produción normativa.

En consecuencia, temos un ordenamento complexo, pero esa complexidade non exclúe a existencia dunha unidade. Debemos entender o sistema xurídico na súa totalidade. Esta unidade conséguese mediante a norma fundamental. Austin falaba da soberanía, Hart da regra de recoñecemento, pero posiblemente Kelsen sexa quen mellor exprese a idea de unidade auspiciada na norma fundamental.

A norma fundamental é a que confire unidade ao ordenamento. Así, para Kelsen, a unidade funciona desde a constitución que se desenvolve sobre unha xerarquía normativa, entendendo que o ordenamento xurídico é unha pirámide normativa que se asenta sobre esa norma fundamental.

Bobbio sinalaba que esa pirámide normativa está formada por distintos planos, propios de sistemas políticos federais ou autonómicos que a desenvolven. Debemos ter en conta a especial lexitimidade que ten a norma fundamental dentro do ordenamento xurídico, porque foi escollida democraticamente.

3.2 Coherencia e integridade do sistema normativo

O sistema xurídico concíbese como un conxunto ordenado de normas que ten coherencia e aséntase no principio de legalidade. As normas deben axustarse a ese principio.

Un sistema xurídico é coherente cando non se producen contradicións entre normas, é dicir, cando non existen antinomias. Como o sistema xurídico é dinámico, hai que atender á súa evolución observando que, en ocasións, poden xurdir conflitos: un mesmo suposto de feito pode quedar regulado por dúas normas contraditorias.

Para saber se se produce un conflito de normas cómpre ter en conta:

1. Esas normas pertenzan ao mesmo ordenamento xurídico.
2. Esas normas compartan o mesmo ámbito de validez (temporal, espacial, etc.). Bobbio clasifica diferentes tipos de antinomias; é fundamental diferenciar dúas:

• Antinomia total-total: existe un conflito frontal entre dúas normas en todos os ámbitos de validez aplicables.
• Antinomia total-parcial: non existe un conflito total entre dúas normas, senón unha contradición en ámbitos concretos da validez da norma.

Os criterios para resolver as antinomias son:

1. Criterio xerárquico: a norma superior prevalece sobre a norma inferior.
2. Criterio cronolóxico: a norma máis recente prevalece sobre a máis antiga.
3. Criterio de especialidade: a norma especial prevalece sobre a norma xeral.
4. Criterio de competencia: as disposicións legais emanadas do órgano competente prevalecerán sobre as disposicións legais doutros órganos que non o son. Isto é moi habitual nos sistemas xurídicos actuais.

Ás veces poden producirse conflitos entre estes criterios e cómpre examinar cal deles prevalece:

1. Conflito entre criterio xerárquico e criterio cronolóxico: a norma superior máis antiga prevalece fronte á norma inferior máis nova.
2. Conflito entre criterio xerárquico e criterio de especialidade: a norma superior xeral prevalece fronte á norma inferior especial.
3. Conflito entre criterio xerárquico e criterio de competencia: a norma inferior competente prevalece sobre a norma superior incompetente.
4. Conflito entre criterio de competencia e criterio de especialidade: a norma competente xeral prevalece fronte á norma incompetente especial.
5. Conflito entre criterio de competencia e criterio cronolóxico: a norma competente máis antiga prevalece sobre a norma incompetente máis moderna.
6. Conflito entre criterio de especialidade e criterio cronolóxico: non se pode resolver de forma xeral; é necesario analizar o caso concreto.

Como conclusión, debemos entender que nos sistemas xurídicos actuais e dinámicos xéranse antinomias que se resolven, directa ou indirectamente, mediante a aplicación adecuada destes criterios.