Unibertsoa, Bizitza eta Ekosistemak: Oinarrizko Kontzeptuak

Unibertsoa

Existitzen den guztiaren multzoa da. Osagai nagusiak hauek dira:

• Materia: planetak, izarrak, konstelazioak eta galaxiak.
• Bestelakoak: espazioa, denbora, energia eta arau fisikoak.

Galaxiaz osatuta dago (planeta, izar eta abarren multzo handiak).

Gu Lurrean bizi gara, Esne Bidea izeneko galaxian (Eguzki-sistema).

Jatorria eta teoriak

Einsteinek dio beti existitu izan dela eta unibertsoa geldirik dagoela. Edwin Hubblek, berriz, unibertsoa zabaltzen ari dela dio, hasieran elkartuta zegoelako.

Big Bang eta Big Crunch

Big Bang: Duela 13.800 milioi urte gertatu zen. Energia askatzen da, eta hedapena gertatzen da. Atomo primigenioa (energia kontzentratua) sortu zen.

• 1 segundotan: protoiak, neutroiak eta elektroiak sortzen dira.
• 3 minututan (tenperatura jaitsi): neutroiek eta protoiek helio nukleoak sortzen dituzte.
• 300.000 urtetan (tenperatura jaitsi): helio nukleoek eta elektroiek atomoak sortzen dituzte (helioa + hidrogenoa).

Eguzki-sistema

Eguzkia Eguzki Sistemaren masaren %99,86 da (helioa %24 eta hidrogenoa %75). Planetak eta sateliteak daude.

• Barneko planetak: Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte. Harrizkoak eta txikiak dira.
• Kanpoko planetak: Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. Gasezkoak eta handiak dira.

Planeta nanoak, asteroideak eta orbitak ere badaude.

Unitate Astronomikoa

Eguzkiaren eta Lurraren arteko distantzia da. 1 UA = 150.000.000 km.

Lurraren jatorria

Harri masa ezberdinak elkartuz sortu zen (talken bidez). Talkek energia eta tenperatura oso altuak sortu zituzten, eta horren ondorioz masa urtua sortu zen.

Ilargiaren jatorria

Ilargiaren orbitaren zentroa ez dago Lurraren erdian.

Lurraren mugimenduak

Lurraren bi mugimendu nagusiak hauek dira:

Translazioa

Lurra Eguzkiaren inguruan mugitzen da orbita eliptiko batean. Urtebete (365 egun) irauten du.

Errotazioa

Lurrak bere ardatzaren inguruan bira egiten du. Bira batek 23 ordu eta 56 minutu irauten du, eta horren ondorioz eguna eta gaua gertatzen dira. Mugimendu horien ondorioz, urtaroak (udaberria, uda, udazkena, negua), solstizioak eta ekinokzioak gertatzen dira.

Insolazioa

Eguzkitik metro karratuko jasotzen den energia da.

Mareak

Grabitatearen eraginez, Eguzkiaren eta Ilargiaren eragina handiagoa da. Marea biziak eta marea hilak Ilargiaren kokapenaren arabera gertatzen dira (marea biziak Eguzkia, Lurra eta Ilargia lerrokatuta daudenean).

Bizitza

Zer da bizitza?

Hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Zelulaz osatuta dago: unizelularra (zelula bakarra) edo plurizelularra (zelula asko).
• Egitura kimiko "berdina" du, molekula mota berdinez osatua:
  • Molekula inorganikoak: Ez dira soilik bizidunetan aurkitzen (adibidez, ura eta gatz mineralak).
  • Molekula organikoak: Izaki bizidunek soilik dituzte, karbonoan oinarrituta (adibidez, proteinak, gluzidoak, lipidoak eta azido nukleikoak, biomolekulak direnak).
• Hiru funtzio nagusi betetzen ditu: elikatu, erlazionatu eta ugaldu.

Bizitzaren jatorria

Lehenengo bizidunak duela 3.500 milioi urte sortu ziren.

Berezko sorrera (Hipotesi baztertua)

Berezko sorrera ("generación espontánea") hipotesiaren arabera, bizitza materia inorganikotik sor zitekeen. Esperimentu batek (harategi pote batean itxita) frogatu zuen ezinezkoa zela: bizitzak bizitzatik etorri behar du. Baina, nondik dator orduan?

Panspermia (XX. mendea)

Bizitza edo mikroorganismoak unibertsotik datoz, kometa eta meteoritoen bitartez.

Arazoak

• Ez du biziaren jatorriaren arazoa konpontzen, lekuz aldatzen baitu arazoa.
• Espazioan, kometa eta meteoritoen abiadura handia dela eta, talka handiak gertatzen dira. Tenperatura asko igotzen bada, bizitza mantentzea oso zaila da.

Oparinen hipotesia

Atmosfera primitibo bat zegoen gas ezberdinekin. Kanpo indarrak agertu ziren, eta horrek atomo ezberdinen lotura ahalbidetu zuen. Atomo ezberdinak lotu ondoren, koazerbatuak agertu ziren. Hauek egitura konplexuagoetan bihurtzen hasi ziren eta zelulak sortu ziren. Zelula horiek izaki bizidunak sortu zituzten.

Lehen izaki bizidunen ezaugarriak

• Prokariotoak: nukleorik gabeak, materia genetikoa zitoplasman dute.
• Heterotrofoak: materia organikoa ingurutik hartzen zuten.
• Anaerobioak: oxigenorik ez zuten erabili behar.

Garai haietan ez zegoen oxigenorik atmosferan. Ondorioz, lehen izaki bizidunak itsas hondoan sortu ziren. Izpi ultramoreetatik babestuta zeuden eta sumendietatik gertu zeuden. Beraz, tenperatura egokia zen eta oxigenoa isurtzen zuten.

Oxigenorik gabe, ez dago ozonorik. Ozonoa atmosferan dago eta izpi ultramoreetatik babesten gaitu. Babes hori gabe, erradiazioa oso altua izango litzateke, eta izaki bizidunak ezin lirateke atmosferan edo lur geruzan sortu.

Lurraren ezaugarriak biziaren alde

• Tenperatura egokia: Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantziari esker.
• Atmosferak babesten du: erradiazioetatik, tenperatura mantentzen du (berotegi-efektua) eta beharrezko gasak (oxigenoa, adibidez) eskaintzen ditu.
• Ur likidoa: tenperaturaren eraginez.
• Grabitateak atmosfera mantentzen du.

(Exobiologia: zientziako adar bat da, Lurretik kanpo bizitza dagoen edo ez ikertzen saiatzen dena.)

Bizi-funtzioak

Elikadura

Materia eta energia lotzen ditu egitura betetzeko.

Elikadura autotrofoa

Gai dira materia organikoa sortzeko, kanpoan bilatu beharrik gabe. Adibidez: landareak.

• Fotosintesia: Eguzkiaren energia hartu eta molekula organikoak sortu.

Elikadura heterotrofoa

Ezin dute materia organikoa sortu, kanpoan bilatu behar dute. Adibidez: edozein animalia.

Erlazioa

Ingurutik informazioa jaso eta erantzuna eman.

Ugalketa

Biziari jarraipena emateko helburuarekin antzeko indibiduoak sortu.

Ugalketa motak

Ugalketa asexuala

Gizabanako bakarra. Gizabanakoak bere zati bat (espora) askatzen du, eta zati hori hazi egiten da. Genetikoki identikoak dira.

Ugalketa sexuala

Bi gizabanako (kontrako sexukoak). Gametoak elkartu eta horren ondorioz indibiduo berria sortzen da. Ez dira genetikoki identikoak.

Biosfera eta Ekosistema

Biosfera

Lurrean dauden izaki bizidun guztien multzoa da, baita haien inguru fisikoa ere.

Ekosistema

Inguru jakin edo zehatz batean dauden inguru fisikoa, bertan bizi diren izaki bizidunak eta haien arteko erlazioa da.

Osagaiak

Biotopoa

Inguru fisikoa.

Biozenosia

Inguru horretan dagoen izaki bizidunen multzoa da.

Harremanak/Erlazioak

Izaki bizidunen arteko erlazioak.

Izaki bizidunen lekua ekosisteman

Habitata

Ezaugarri fisiko-kimikoak hartzen dira kontuan, eta ea ezaugarri hauek egokiak diren bizidun honentzat. Adibidez: gamelua – basamortua. Espeziearen beharrak asetzen diren lekua da.

Nitxo ekologikoa

Espeziearen bizitzeko moduarekin dago erlazionatuta: zein funtzio eta rol dituen ekosistema horretan.

Faktore motak

Faktore biotikoak

Izaki bizidunen arteko erlazioen ondorio dira.

Espezie barneko harremanak

Onuragarriak dira.

Familia

Senideen arteko elkartzea da, ugalketa sexuala eginez eta familia rolak ulertuz.

Kolonia

Ugalketa asexualaren bidez sortutako taldea. Adibidez: koralak.

Elkartze gregarioa

Momentu puntual bateko elkarlaguntza. Adibidez: txorien migrazioa.

Espezie arteko harremanak

Sinbiosia (+/+)

Biek irabazten dute eta ezin dira bestea gabe bizi.

Mutualismoa (+/+)

Biek irabazten dute, baina bestea gabe bizi daitezke.

Komentsalismoa (+/0)

Bietako batek irabazten du (elikadura), eta besteak berdin jarraitzen du (besteen soberakinez aprobetxatzen da).

Inkilinismoa (+/0)

Bietako batek irabazten du (etxebizitza), eta besteak berdin jarraitzen du.

Parasitismoa (+/-)

Parasitoak (+) irabazten du ostalariaren kontura, hura hil gabe. Ostalaria (-) kaltetua da. Adibidez: akaina.

Depredazioa (+/-)

Harrapatzaileak (+) onura lortzen du elikagai bat lortuz, presaren gorputza kontsumituz. Presa (-) kaltetua da, hil edo kontsumitzen da.

Ustiapena (+/-)

Bestearen jardueraz aprobetxatu.

Antibiosia (+/-)

Baten presentziak bestearen garapena oztopatzen du.

Faktore abiotikoak (inguru fisiko eta kimikoak)

Biotopoaren ezaugarri fisiko eta kimikoak dira.

Faktore fisikoak

Tenperatura, hezetasuna, presioa, argia, etab.

Faktore kimikoak

PH, atmosferaren gas-kontzentrazioa, gatz-kontzentrazioa, etab.