Uhinen eta Plaken Tektonikaren Oinarriak

Uhinen Ezaugarriak

P Uhinak (Uhin Primarioak)

• Lehenak iristen dira sismografora.
• Konpresioak eta dilatazioak sortzen dituzte.
• Atal solidoetan zein likidoetan hedatzen dira.

S Uhinak (Uhin Sekundarioak)

• Bigarrenak iristen dira sismografora.
• Norabide perpendikularrean gora eta behera mugimendua sortzen dute.
• Solidoetan soilik hedatzen dira.

L eta R Uhinak (Azaleko Uhinak)

• Azkenak iristen dira sismografora.
• Azalean hedatzen dira.
• Lurrikarak eragindako kalteak sortzen dituzte:
  • Zurrunak: - (konpresioa/tentsioa)
  • Plastikoak: + (deformazio iraunkorra)

Arroken Sailkapena

Arroka Sedimentarioak

• Higadura eta meteorizazioaren ondorioz sortzen dira.
• Metaketa eta zementatzean arroketan bihurtzen dira.
• Meteorizazioa eragile geologikoen ondorioz gertatzen da.
• Hiru mota nagusi daude:
  • Detritikoak
  • Organikoak
  • Kimikoak

Arroka Magmatikoak/Igneoak

• Tenperatura altuek magma sortzen dute.
• Pitzaduretatik lurrazalera iristen dira.
• Bi mota daude:

Bolkanikoak (Efusiboak)

• Sumendiaren ahotik kanpora ateratzen dira.
• Bat-batean hozten dira.

Plutonikoak (Intrusiboak)

• Magma lurrazalpean solidotzen da.
• Poliki-poliki hozten da.

Arroka Metamorfikoak

• Tenperatura (T) eta Presio (P) aldaketa bortitzen ondorioz sortzen dira.
• Beti egoera solidoan mantentzen dira.
• Adibideak:
  • Kareharria → Marmola
  • Buztina → Arbela

Plaken Mugimenduak

Plakak Hurbildu - Muga Konbergentea

• Litosfera plaka suntsitzen da.
• Subdukzio zonetan (ertzeetan) energia pilatzen da → Lurrikarak / Itsasikarak.
• Metamorfismoa gertatzen da.

2 Plaka Ozeaniko

• Fosa ozeaniko oso sakonak sortzen dira (biak behera doazelako).
• Bulkanismoa sortzen da → Laba poltsak eratu + itsas sumendiak sortu.
• Denborarekin, sumendiak itsas mailatik gora ateraz uharte bolkanikoen arkuak sortzen dira.

2 Plaka Kontinental

• Bi plakak gora jotzen dute (dentistate moduan).
• Mendikate Interkontinentala sortzen da (obdukzioa).
• Harriak TF (Tenperatura Funtzioa) normala → Laba gutxi sortzen da.
• Bulkanismorik EZ.

Plaka Kontinentala eta Ozeanikoa

• Plaka ozeanikoa hondoratzen da.
• Fosa ozeanikoa sortzen da (ez da hain sakona).
• Bulkanismoa gertatzen da.
• Litosfera kontinentala tolesten da.
• Mendikate Perikontinentala sortzen da (sumendiez osatuta).

Plakak Urrundu - Muga Divergentea

• Ozeano-gailurrak sortzen dira.
• Rift handiak sortzen dira.
• Magma astenosferatik igo eta ozeano-litosfera berria sortzen da.
• Lurrikarak + sumendiak (ozeano-hondoa zabaltzen da).
• Metamorfismoa + Bulkanismoa.

Plakak Irristatu - Muga Kontserbakorra

• Litosfera plaka ez da sortzen ezta suntsitzen ere.
• Bi plakak elkarrekiko labaintzen dira (mugimendu horizontala).
• Bulkanismorik EZ (harria ez da urtzen).
• Plaken mugetan energia pilatzen da → Lurrikarak.
• Metamorfismoa.

Zientzialarien Ideiak

• Hutton: Aktualismoaren printzipioa sortu zuen; prozesu geologiko berak (higadura, sedimentazioa...) historian zehar gertatzen dira.
• Taylor: Kontinenteen jitoaren ideia garatu zuen.
• Wegener: Azaldu zuen kontinente guztiak lehen Pangea zirela.
• Holmes: Lurraren barruko beroak mantuan konbekzio mugimenduak eragiten dituela proposatu zuen.

Wegenerren Ekarpenak (Kontinenteen Jitoa)

• Froga geografikoa: Kontinenteak puzzle baten itxura dute.
• Froga geologikoa: Arroka eta mendikate berdinak aurkitzen dira kontinente ezberdinetan.
• Froga paleoklimatikoa: Klima antzekoaren aztarnak aurkitu dira.
• Froga paleontologikoa: Fosil berdinak kontinente ezberdinetan.