A Traxectoria da Normalización Lingüística e a Evolución do Teatro Galego (Séculos XX-XXI)

Normalización Lingüística do Galego: Historia e Desafíos

A normalización lingüística é o proceso polo cal unha lingua minorizada recupera un uso normal e pleno en todos os ámbitos da vida social, converténdose no vehículo habitual de comunicación da cidadanía dun territorio. O seu obxectivo fundamental é superar a situación de desigualdade fronte á lingua dominante e evitar a substitución lingüística.

No caso do galego, desde finais da Idade Media atópase nunha situación de minorización fronte ao castelán, lingua dominante con maior prestixio social e presenza nos ámbitos formais. Tras a etapa dos Séculos Escuros, na que o galego quedou reducido aos usos orais e populares, o proceso de normalización iniciouse timidamente no século XIX coa súa recuperación para os usos literarios. Na preguerra produciuse un avance significativo, mais este proceso viuse interrompido pola ditadura franquista, período no que o galego sufriu unha forte represión e un importante retroceso.

Será na etapa democrática cando se produzan os avances máis relevantes grazas ao novo marco legal establecido pola Constitución de 1978, o Estatuto de Autonomía de 1981 e a Lei de Normalización Lingüística de 1983, que recoñecen o galego como lingua cooficial. Isto permitiu progresos na administración, no ensino e nos medios de comunicación públicos. Na actualidade, aínda que existen factores favorables, como unha mellor valoración social da lingua, o proceso de normalización atópase nun momento decisivo debido á perda continuada de falantes e á ruptura da transmisión xeracional.

O Teatro Galego do Primeiro Terzo do Século XX

O desenvolvemento do teatro galego foi máis tardío ca o doutros xéneros debido á falta de infraestruturas e compañías. Ata os anos 20 e 30, coa chegada das Irmandades da Fala, non se pode falar dun teatro galego consolidado.

Inicios e Rexionalismo

Nos comezos do século XX, os rexionalistas iniciaron o camiño cun teatro de carácter ruralista e costumista, destacando Lugris Freire con A ponte, escrita en prosa e en galego moderno.

As Irmandades da Fala e o Impulso Teatral

As Irmandades da Fala impulsaron decisivamente o teatro cun dobre obxectivo: dignificar a lingua e difundir o galeguismo. Crearon o Conservatorio Nacional da Arte Galega e fomentaron grupos teatrais. Algúns autores mantiveron o modelo tradicional (San Luís Romero), mentres outros avanzaron cara á modernización (Cotarelo Valledor, Villar Ponte e Ramón Cabanillas). Destacan as obras de Cabanillas A man da Santiña e O Mariscal, esta última cun forte contido nacionalista e modernista.

O Grupo Nós e a Madurez

O Grupo Nós levou o teatro galego á súa madurez definitiva, superando o costumismo rural e incorporando as vangardas europeas. Defenden un “teatro de arte” ou total, no que se integran todos os elementos escénicos.

Entre os seus autores salientan:

• Risco, con O bufón de El-Rei, de fondo simbólico.
• Otero Pedrayo, autor de A lagarada e Teatro de máscaras.
• Castelao, creador de Os vellos non deben de namorarse, a obra máis emblemática do teatro galego, que fusiona tradición, simbolismo e expresionismo nun espectáculo global.

A Xeración do 25

Por último, da Xeración do 25 destaca Rafael Dieste, autor innovador que introduciu antes ca o Grupo Nós a estética vangardista e o protagonismo dos elementos escénicos.

Os vellos non deben de namorarse, de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao

Os vellos non deben de namorarse, de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, é a obra teatral máis coñecida do autor e unha das máis importantes do teatro galego. Castelao, intelectual galeguista, político e artista, concibiu toda a súa obra cunha función pedagóxica e crítica da realidade sociocultural galega.

Argumento e Estrutura

A peza, estreada en 1941 no exilio en Bos Aires, desenvólvese nunha aldea de Rianxo e conta a historia de tres vellos ricos (un boticario burgués, un fidalgo e un labrego acomodado) que pretenden tres mozas pobres. Como consecuencia deses amores interesados, os tres vellos morren. A obra estrutúrase en tres lances paralelos, cada un dedicado a un vello, e remata cun epílogo no cemiterio, onde os defuntos reflexionan sobre o destino das mozas.

En cada lance repítese un esquema similar: galanteo do vello, intervención da familia ou da comunidade, presenza simbólica da Morte, canto coral e un pranto final. As mozas, finalmente, continúan coas súas vidas: Lela casa co seu amado, Micaela forma unha familia co seu cómplice e Pimpinela casa cun mozo da súa idade tras quedar viúva.

Temas e Estilo

A obra combina elementos tradicionais e populares (cantos, coro, entroido, escenas simbólicas) cunha estrutura moderna e expresionista. O tema central é a crítica aos matrimonios por interese e ao amor fóra do tempo. Destaca tamén a polémica caracterización das mulleres, presentadas como interesadas e causantes da desgraza dos vellos, o que reflicte unha visión misóxina propia do contexto histórico.

En conxunto, trátase dunha traxicomedia popular que entretén e invita á reflexión sobre o diñeiro, o amor e as relacións sociais.

Comentario Crítico

(don Ramon canto che quero)

O texto pertence á obra Os vellos non deben de namorarse de Castelao, publicada en 1941, aínda que escrita no contexto cultural das Irmandades da Fala e do Grupo Nós, movemento fundamental da literatura galega das primeiras décadas do século XX. Esta época caracterízase pola vontade de modernizar Galicia, dignificar a lingua e crear unha cultura sólida capaz de competir co resto de Europa. Os autores deste período buscan dotar o galego dun uso culto e literario, e por iso introducen innovacións na narrativa, no ensaio e, especialmente, no teatro.

A Relevancia do Teatro de Castelao

O teatro do Grupo Nós é de gran relevancia porque rompe coa tradición costumista e converte a escena nun espazo de reflexión social. No caso de Castelao, isto vese claramente: o seu teatro é crítico, simbólico e profundamente humano. En Os vellos non deben de namorarse denuncia problemas estruturais da sociedade galega, como a desigualdade de clases, a pobreza, o abuso de poder e a moral hipócrita. A través de diálogos sinxelos pero cargados de intención, Castelao constrúe escenas onde o humor, a tenrura e a crítica conviven, ofrecendo unha visión social fonda e accesible para todo tipo de público. Ademais, emprega a lingua galega viva da época, demostrando a súa capacidade expresiva.

A obra teatral de Castelao representa a culminación das intencións do Grupo Nós: modernidade, compromiso e defensa da identidade cultural.

Outros Autores Contemporáneos

Entre os autores da mesma época destacan Vicente Risco, con O porco de pé, e Ramón Otero Pedrayo, autor de Os camiños da vida, ambos fundamentais na consolidación da literatura galega contemporánea.5