Terminoloxía Xeográfica Esencial: Paisaxe, Relevo e Clima da Península Ibérica

Vocabulario Esencial de Xeografía Física e Ambiental

A continuación, preséntase unha selección de termos fundamentais utilizados no estudo da Xeografía, abarcando paisaxe, relevo, hidrografía e clima.

Conceptos Fundamentais de Paisaxe e Cartografía

• Paisaxe: Calquera parte do territorio, tal como é percibida polas poboacións, cuxo carácter resulta da acción de factores naturais ou humanos e das súas interrelacións. Ex.: paisaxe agraria.
• Mapa topográfico: Cartografía que representa a escala, e mediante algún sistema de proxección, a superficie terrestre nas súas tres dimensións, incluíndo elementos tanto físicos coma humanos. O relevo represéntase mediante isolíneas (curvas de nivel) ou tintas hipsométricas, e o resto mediante símbolos convencionais e lenda. Inclúe topónimos. Ex.: mapa topográfico do IGN.

Formacións do Relevo e Estruturas Xeolóxicas

Estruturas Antigas e Sedimentarias

• Zócolo: Chaira ou meseta precámbrica ou paleozoica arrasada pola erosión, formada por rochas silíceas (granito, lousa, cuarcita, xisto). Se hai presións fractúrase en horst e graben. Ex.: zócolo Hespérico.
• Meseta: Superficie plana de grande extensión, elevada, horizontal ou lixeiramente basculada, con poucos accidentes. En España é o resto do macizo herciniano deformado polo movemento alpino. Ex.: Meseta Central.
• Cuncas sedimentarias: Zonas afundidas terciarias enchidas con sedimentos arxilosos e calcarios, estruturas horizontais ou monoclináis. Poden ser de zócolo ou prealpinas. Ex.: cunca do Ebro.

Oroxénese e Deformación

• Tectónica de placas: Teoría que explica fenómenos xeolóxicos polos movementos das placas litosféricas ríxidas sobre a aenosfera debido ás correntes de convección do manto. Ex.: colisión África–Europa.
• Cordilleira de pregamento: Gran elevación da oroxénese alpina formada por pregamento de sedimentos mesozoicos calcarios, con fortes pendentes. Pode ser intermedia ou alpina. Ex.: Pirineos.

Hidrografía e Zonas Costeiras

• Aluvión: Material case sempre detrítico con granulometría diversa (gravas, areas, cantos) que forma depósitos sedimentarios de orixe fluvial tras o desgaste das arestas polo choque e rozamento. Ex.: depósitos do Miño.
• Cunca fluvial: Área que drena as augas converxentes cara un mesmo río; administradas por Confederacións Hidrográficas. Ex.: cunca do Douro.
• Estiaxe: Período de caudal mínimo dun río, nivel 0 da referencia. Ex.: ríos mediterráneos en verán.
• Ría: Entrante costeiro pola invasión do mar no tramo final dun val fluvial; poden ser estreitas ou amplas. Ex.: ría de Vigo.
• Marisma: Terreno pantanoso salgado próximo á costa, habitualmente preto de desembocaduras. Ex.: marismas do Guadalquivir.
• Acuífero: Formación de rochas permeables que almacenan e ceden auga subterránea. Ex.: acuífero da Mancha Occidental.
• Instalación desalgadora: Planta que produce auga doce a partir de auga mariña, usada en zonas con pouca precipitación. Ex.: desaladora de Torrevieja.

Terminoloxía Glaciolóxica e Climática

Procesos e Elementos do Clima

• Aridez: Relación entre temperatura e humidade; aumenta con máis calor e menos precipitación. Inclúe índices como Gaussen ou Lautensach-Meyer. Ex.: sueste peninsular.
• Barlovento: Vertente dun relevo orientada cara o vento, onde o aire ascende, arrefría e produce precipitación. Ex.: vertente norte da Cantábrica.
• Inversión térmica: Aumento da temperatura co aumento da altura, deixando aire frío no fondo dos vales. Ocorre sobre todo no inverno. Ex.: vales interiores.
• Glaciar: Masa de xeo que descende coma unha lingua pola montaña, semellante a un río conxelado. Ex.: glaciar do Aneto.

Representacións Cartográficas e Fenómenos Atmosféricos

• Isóbara: Liña que une puntos con igual presión atmosférica; úsase nos mapas do tempo. Ex.: anticiclón sobre 1020 mb.
• Isohieta: Liña que une puntos con igual cantidade de precipitación anual ou mensual. Ex.: isohietas >800 mm no norte.
• DANA / Gota fría: Depresión illada en niveis altos que se separa do Jet Stream e provoca choivas torrenciais por convección. Ex.: episodios de setembro no Mediterráneo.

Impacto Humano e Ecoloxía

Cambio Global e Conservación

• Emerxencia climática: Consecuencias do quecemento global intensificado polo Antropoceno debido aos gases de efecto invernadoiro. Ex.: subida do nivel do mar.
• Warming stripes: Deseño de raias que mostra visualmente o aumento da temperatura media anual ao longo dos anos. Ex.: gráfico de Ed Hawkins (1850–2022).
• AMOC: Circulación meridiana de retorno atlántica que transporta calor e suaviza o clima europeo; debilitada polo achegue de auga doce. Ex.: corrente do Golfo.
• Vexetación clímax: Vexetación establecida naturalmente en equilibrio sen acción humana prolongada. Ex.: bosque caducifolio maduro.
• Espazos naturais protexidos: Zonas declaradas para conservar a natureza segundo figuras legais específicas. Ex.: Parque Nacional das Illas Atlánticas.