Soziologia: gizartearen egitura, kontrola eta sozializazioa

Soziologia: gizartearen oinarrizko kontzeptuak

Soziologia gizarte‑zientzien zientzia da. Gizakiok egiten ditugun ekintzak aztertzen ditu; horri esker gizarte‑ereduak konparatu ditzakegu. Gizartearen osagaiak, prozesuak eta bestelakoak ikusten ditu. Soziologia gizartearen mamia ulertzen saiatzen da: gauzak ez dira ikusten ditugun moduan soilik; sistemak, baloreak eta harremanak atzetik daude.

Soziologiak definizio ofizialaren atzekoa aztertzen du. Gizartea eraikitako zerbait da; eraikitako zerbait izanik, aztertzeko objektua bihurtzen da. Gizartea pertsona‑multzo bat da, eta multzo horrek sortzen duen kultura da. Gizarte barruan dauden talde eta multzoek osatzen dute gizartea.

Soziologiaren ikuspegitik, pertsonak eta euren jarduerak baldintzatzen dira: gure jarduerak baldintzatuta daude, eta baldintza horiek gizarteak ezartzen ditu. Gizarteko elementuak aldatzen direnean, gizarteak errekurtsoak ditu arazo horietatik irteteko edo egokitzeko.

Gizartearen egitura eta kontrola

Gizartearen helburu nagusia pertsonen batasuna lortzea izan daiteke; horretarako, hainbat mekanismo ditu. Sozializazioa jaiotzen garenetik hasten da: datuak eta baloreak bereganatzen ditugu; ondorioz, gizartearen arau eta lege batzuk onartzen eta legitimatzen ditugu. Eskolak paper nagusia du: irakasleak gizartearen isla dira, eta haien bidez etorkizuneko kideek gizartearen arauak eta rolen ereduak ikasten dituzte.

Gizartea eta kultura ondo legitimatzen badira, kontrol sozial formalagoa beharbada modu samurragoan aplikatuko da. Hala ere, pertsona batek araurekin bat ez datorrenean, gizarteak mekanismo desberdinak ditu batasuna berreskuratzeko edo portaerak zuzentzeko.

Gizartearen kontrol mekanismoak

Gizartearen kontrol mekanismoak helburu berarekin jarduten dute: betetzen ez diren ekintzak zuzentzea eta batasuna bermatzea. Bi talde nagusi nabarmentzen dira:

• Barne kontrola: sozializazioa eta gizartearen balore eta arauen barneratzea (izan ere, barrutik agintzen digu, eta kanpokotik emandako arauak barneratzen dira).
• Kanpo kontrolak: sariak eta zigorrak aplikatzen dituzten mekanismoak;

Kanpo kontrolak beraien artean bi motatakoak izan daitezke:

• Formalak — legeak, polizia, isunak (multak), administrazio‑zigorrak.
• Informalak — familia, lagunak, eskolak eta komunitateak emandako erreakzioak (adibidez, kritika, lotsa edo bazterketa).

Zigor‑motak

• Naturaz gaindikoak: batez ere gizarte tradizionaletan, jainkoek edo sinesmenek ezarritako zigorra.
• Ekonomikoak: multa edo zigorrak dirutan; baita desjabetze edo bestelako eragin ekonomikoak.
• Fisikoak: indarkeriazko zigorrak.
• Sozialak: kritikak, isiltzeak, baztertze soziala eta antzeko eraginak.

Gizarte estratifikazioa

Gizartea geruza edo estrato desberdinez osatuta dago; hau da, gizarte bakoitzean kapa edo maila desberdinak daude. Herritarron kokapena desberdina da mailakatze horretan, kokapen sozialean oinarrituta. Kokapen sozialak aukera eta egoera desberdinak dakartza: lana, diru‑sarrerak, prestakuntza eta bestelako faktoreek markatzen dute sailkapen hori.

Gizarte desberdintasunak edonon agertzen dira eta mota guztietako gizarte eredutan azaltzen dira —unibertsalak dira, baina testuinguruaren arabera bestelako forma eta intentsitateak dituzte.

Bi eredu orokor azpimarratzen dira:

• Industriaurreko gizartea: desberdintasunak naturaren edo jainkoen agindutik datozela ikusten ziren; posizioek normalean heredatzen ziren (adibidez, gurasoek morroiak baziren, ondorengoek antzeko funtzioak izan zitzaketen). Mugikortasun sozialik gutxi edo ez zegoen.
• Gizarte modernoa: desberdintasunak onartu ez arren, existitzen dira; aldi berean, mugikortasun soziala garatu da eta jendeak aukera gehiago du egoera aldatzeko.

Giza mugikortasuna: motak

Gizarte modernoetan estrato edo maila batetik bestera igoteko edo jaisteko aukerak daude. Mugikortasuna hainbat modu bereiz daiteke:

• Bertikala eta horizontala: bertikala da mailaz igo edo jaistea; horizontala, maila berean gertatzen den aldaketa (adibidez, lanpostuaren lekualdatzea, baina funtzioa arestian bezala izaten jarraitzen duena).
• Belaunaldi artekoa eta belaunaldi barrukoa: belaunaldi artekoa da belaunaldien arteko konparazioan agertzen den aldaketa; belaunaldi barrukoa, bizitza profesionalean eta egunerokoan pertsonak jasaten duen aldaketa (adibidez, ordezkaritzat hasi eta zuzendari izatera iristea).
• Estrukturala eta zirkularra: estrukturala egon daiteke kanpoko faktoreek eta egitura sozialek eragindakoa (zure gainetik dauden baldintzak, adibidez gerra edo krisia), eta zirkularra, pertsonaren kudeaketak eta erabaki pertsonalek sortutako mugimendua (adibidez, magisteritza ikastea eta hortik egonkortzea).

Erakundeak

Erakundeak gizarte ekintzen multzo konplexua dira. Erakundeek ekintza sozialak bideratzen dituzte, modu berean senak edo instintoek animalien portaerak bideratzen dituzten bezala. Esaterako, irakasleak, gelak eta familiak osatzen dute hezkuntza‑sistema.

Sozializazioa eta rolak

Sozializazioak gizarteak behar dituen pertsonak sortzen laguntzen du: horren bidez baloreak eta arauak ikasi eta barneratzen dira. Askotan ez dugu pentsatzen; egiten dugu. Ez dago gida liburu bakar bat sozializazio ona edo txarra zehazten duena; prozesua etengabea da eta bizitza osoan zehar egiten da.

Sozializazioari esker, gizarte kontrolak murrizten dira, eta kanpo‑onerak edo presioak txikiagoak bihurtzen dira. Testu liburu bakarra ez dagoenez, komunitate bakoitzak eta familia bakoitzak modu berean sozializatzen du.

Sozializazio prozesuan rolak ulertzen eta bereganatzen ditugu. Rolen definizioak eta portaera‑ereduak erakusten dizkigute nola jokatu: ikasle izaten, lagun izaten eta bestelako roletan jarduten ikasten dugu, gizartearen aktore moduan parte hartuz.