Soziolinguistika eta Euskara Batua: Kontzeptuak eta Erronkak

Soziolinguistika: Definizioa eta Kontzeptuak

Soziolinguistika gizartearen eta hizkuntzaren arteko harremana aztertzen duen zientzia da.

Hizkuntza eta Aldaera: Bereizketa Zaila

Hizkuntza eta aldaera bereiztea zaila izan ohi da, ahoz elkar ulertzeko gaitasuna eta hiztunaren intuizioa kontuan hartuta.

Hego Euskal Herrian 100 hizkuntza baino gehiago hitz egiten dira.

Hizkuntza Gutxituak

Hizkuntza gutxitua 3 milioi hiztun baino gutxiago dituen hizkuntza da, adibidez, euskara.

Hizkuntza gutxituek beste hizkuntza batzuekiko mendekotasuna izan dezakete, bai kulturan, bai politikan.

Horrek esan nahi du beste hizkuntza batzuek berak baino botere gehiago dutela.

Hizkuntza Ofizialak

Estatuko hizkuntza ofiziala herriaren eta botere politikoen arteko harremanetarako erabiltzen den hizkuntza da.

XIX. mendetik aurrera, estatuek hizkuntza ofizial bakarra izateko joera izan dute.

XX. mendean, ordea, hizkuntza koofizialak indartu egin ziren, ofizialtasunaren indarra areagotuz.

Hizkuntza Ekologia

Hizkuntza ekologia hizkuntza bakoitzaren garapen jasangarria lortzea helburu duen ikuspegia da, hizkuntza eta hiztun guztiek eskubide berberak dituztela aldarrikatuz.

Hizkuntza Ukipena

Hizkuntza ukipena hizkuntza bat baino gehiago testuinguru sozial berean etengabe elkarrekin bizi direnean gertatzen da.

Ukipen horrek arriskuak ekar ditzake, hala nola hizkuntza aldaketak, muturreko hizkuntza nahasketa eta, kasurik txarrenean, hizkuntza baten desagerpena.

Hizkuntza Aldaerak

Dialektoa

Dialektoa hizkuntza baten aldaera da, eremu geografiko jakin batean hitz egiten dena.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte talde jakin baten hizkuntza aldaera da, adinaren, sexuaren edo klase sozialaren arabera alda daitekeena.

Aldaera Batua

Aldaera batua erreferentziazko hizkuntza eredua da, estandarizazio prozesu baten bidez sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norberaren hizkera berezia da.

Hizkera Maila

Hizkera maila testuinguruaren arabera aldatzen da, eta lagunartekoa, zaindua edo jasoa izan daiteke.

Garrantzitsua da azpimarratzea aldaera guztiak dinamikoak direla eta denborarekin aldatzen direla.

Euskalkiak

Euskararen dialektoak euskalkiak dira. Hasiera batean, hizkera zaharrean euskara batuagoa zegoen, baina geroago banaketa sozialek eta politikoek eragin handia izan zuten euskalkien sorreran eta garapenean.

Euskalkien Sailkapena

• Lehen sailkapena: Luis Luziano Bonapartek egin zuen XIX. mendean, zortzi euskalki bereiziz.
• XXI. mendean, Koldo Zuazok sailkapena berrikusi eta bost euskalki bereizi zituen: mendebaldekoa, erdialdekoa, nafartarra, nafar-lapurtarra eta zuberotarra.

Oro har, bazterreko euskalkiak (mendebaldekoa eta zuberotarra) berezienak dira.

Hizkuntzaren eta Hizkeren Prestigioa

Hizkuntza guztiek komunikatzeko gaitasuna badute ere, dialekto batzuek beste batzuek baino prestigio handiagoa izan dezakete. Idatzia zenbat eta landuagoa izan, orduan eta prestigio handiagoa lortzen du. XVIII. mendean bi euskalki nagusi ziren prestigioari dagokionez: lapurtera klasikoa eta gipuzkera. Gaur egun, euskara batuak eragin handia du prestigio horretan.

Euskararen Estandarizazio Prozesua

Euskara bateratzeko ideia inprentaren garapenarekin batera sortu zen. 1968an, gaur egungo euskara batuaren oinarriak ezarri ziren, Txillardegi, Mitxelena eta Aresti bezalako adituen eskutik. Erdialdeko euskalkiak (erdialdekoa eta nafar-lapurtarra) hartu ziren oinarritzat:

• Nafar-lapurtarra gainerako euskalkietatik gutxien urruntzen zena zelako.
• Gipuzkera, berriz, hiztun gehienentzat ulergarriena zelako.

Euskara Batuaren Formak eta Egiturak Aukeratzeko Irizpideak

Bi irizpideren arabera aukeratu ziren euskara batuaren formak eta egiturak:

• Irizpide geografiko eta literarioa: Ordu arteko testu idatzi eta inprimatuetan gehien erabiltzen ziren formak lehenetsi ziren.
• Irizpide geografiko-demografikoa: Hiztun gehien zituzten eta komunitate trinkoenak zeuden eremuetako formak lehenetsi ziren.

Euskara Batuaren Sarrera eta Helburuak

Euskara batuaren sorrerak helburu argiak zituen:

• Hiztunek erreferentziazko eredu bat izatea.
• Euskararen irakaskuntza eta ikaskuntza erraztea.
• Esparru formaletan euskaraz aritu ahal izatea.

Euskara Batuaren Erronkak

Euskara batuaren eraikitzea 1980ko hamarkadatik aurrera errotu zen, liburugintzan eta irakaskuntzan hedatuz.

XXI. mendean, euskara batua zabaldua eta trinkotua dagoenez, gure erronka nagusia hura aberastea da.

Perpaus Motak eta Egitura Gramatikalak

Perpaus Konpletiboak

Perpaus konpletiboak aditz nagusiaren osagarri gisa funtzionatzen dute, eta honako atzizki hauek erabil daitezke:

• -(e)la
• -(e)nik
• -t(z)eak
• -t(z)eko

Zehar Galderak

Zehar galderak zeharkako moduan egiten diren galderak dira, eta honako egitura hauek erabiltzen dira:

• -(e)n
• ea... -(e)n
• -(e)n ala ez

Perpaus Subjuntibozkoak

Perpaus subjuntibozkoetan, aditzari -(e)n atzizkia gehitzen zaio.

Perpaus Erlatibozkoak

Perpaus erlatibozkoek izen bat deskribatzen dute, eta honako atzizki hauek erabil daitezke:

• -(e)n
• -tako / -dako
• -(r)iko

Perpaus Denborazkoak

Perpaus denborazkoek ekintza baten denbora adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• baino lehen
• eta gero
• ordurako
• bezain laster
• guztietan
• -t(z)arekin batera
• eta abar.

Perpaus Moduzkoak

Perpaus moduzkoek ekintza bat nola egiten den adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• -(e)la
• -(e)n bezala
• moduan
• -(e)n legez
• -(e)n arabera

Perpaus Konparaziozkoak

Perpaus konparaziozkoek bi elementu alderatzen dituzte, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• bezain
• baino... -ago
• adina
• legez
• bezala
• ez bezala
• baino gehiago

Perpaus Helburuzkoak

Perpaus helburuzkoek ekintza baten xedea adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• -(e)n (subjuntiboa)
• -t(z)eko
• -t(z)eagatik
• -t(z)earren
• -t(z)era

Perpaus Kausazkoak

Perpaus kausazkoek ekintza baten zergatia adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• -(e)lako
• zeren eta
• -(e)nez gero
• -(e)la medio

Perpaus Baldintzazkoak

Perpaus baldintzazkoek ekintza bat gertatzeko baldintza adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• baldin (eta)
• -(e)z gero
• -t(z)ekotan

Perpaus Kontzesiboak

Perpaus kontzesiboek oztopo bat egon arren ekintza bat gertatzen dela adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• -(e)n arren
• nahiz eta
• ba ere
• eta ere
• -gatik

Perpaus Kontsekutiboak

Perpaus kontsekutiboek ekintza baten ondorioa adierazten dute, eta honako egitura hauek erabil daitezke:

• hainbeste... non/ezean
• -(e)n bait