Sofistas vs. Sócrates: O Nacemento da Ética e o Debate sobre a Verdade en Atenas

Os Sofistas

Os sofistas son pensadores e mestres profesionais que aparecen na segunda metade do século V a.C. Diferéncianse dos filósofos anteriores porque:

• Ensinan disciplinas humanísticas (retórica, política, dereito, moral).
• Son os primeiros profesionais do ensino: organizan cursos completos e cobran por ensinar.

Defenden unha ideoloxía democrática, crítica coa tradición, e prestan moita atención á linguaxe. O seu obxectivo era formar cidadáns hábiles para triunfar na vida política da polis democrática, sobre todo en Atenas.

Relativismo e Escepticismo

O espectáculo da filosofía presocrática deixaba moitas contradicións: uns dicían que o arkhé era a auga, outros o lume, outros os números… Parménides negaba o cambio, Heráclito afirmábao. Isto provocou escepticismo (non se pode coñecer a verdade) e relativismo (non existe unha verdade absoluta).

Dúas posturas famosas exemplifican estas correntes:

• Protágoras: “O home é a medida de todas as cousas”. Isto implica que non hai unha verdade universal, senón que a verdade é relativa a cada persoa que a percibe.
• Gorgias: Leva o escepticismo ao extremo coas súas tres teses:
  1. Non hai ser (nada existe).
  2. Se existise, non podería ser coñecido.
  3. Aínda que se coñecese, non podería ser comunicado.

Para os sofistas, a linguaxe non serve para descubrir a verdade, senón como un instrumento de persuasión e poder (retórica).

A Circunstancia Política Ateniense

En Atenas, coa chegada da democracia, o liderado político xa non dependía da liñaxe aristocrática, senón da capacidade de convencer a asemblea. Isto xerou unha gran demanda de formación en retórica, política e dereito, que era precisamente o que ofrecían os sofistas.

A Oposición entre Physis e Nomos

Para os sofistas, tanto as leis (nomos) como as normas morais non son naturais, senón convencionais, é dicir, acordos humanos que poden cambiar. Contrapoñen dous conceptos fundamentais:

• Physis (natureza): O que é por natureza, necesario e universal.
• Nomos (lei ou convención): O que é por acordo social, particular e mutable.

A consecuencia directa desta distinción é o relativismo moral: o que se considera xusto, bo ou malo depende de cada sociedade e de cada época. Isto rompe coa tradición grega anterior, que cría que as leis tiñan unha orixe divina ou natural. A sofística inaugura así o debate filosófico sobre se a moral é universal ou relativa.

Sócrates (470-399 a.C.)

Trazos Xerais e Biográficos

Naceu en Atenas, fillo dun escultor e dunha comadroa. Non deixou ningunha obra escrita, pois practicaba a filosofía a través do diálogo vivo. O seu método propio constaba de dúas fases:

• A ironía: Finxía ignorancia (a súa famosa frase é “só sei que non sei nada”) para facer que o seu interlocutor cuestionase as súas propias crenzas e recoñecese a súa ignorancia.
• A maiéutica: Inspirada no oficio da súa nai, é a “arte de dar a luz ideas”. Mediante preguntas guiadas, Sócrates axudaba ao interlocutor a descubrir a verdade por si mesmo, que xa residía na súa alma.

Foi acusado de impiedade (non crer nos deuses da cidade) e de corromper a mocidade. Foi condenado a morte e morreu bebendo cicuta, aceptando a sentenza para respectar as leis de Atenas.

A Crítica ao Relativismo dos Sofistas

Mentres que para os sofistas non existía unha definición universal de “xustiza” ou “ben”, Sócrates criticou duramente esta postura por dúas razóns principais:

• Se cada un entende cousas distintas por “xusto” ou “bo”, a comunicación e a convivencia pacífica vólvense imposibles.
• Por iso, a tarefa principal da filosofía debe ser a busca de definicións rigorosas e universais para os conceptos morais.

En oposición ao relativismo sofista, a filosofía socrática busca valores universais e obxectivos, válidos para toda a comunidade humana.

O Intelectualismo Moral

A ética de Sócrates baséase no intelectualismo moral, que se resume na idea de que a virtude é coñecemento. Esta teoría ten varias implicacións:

• Só quen sabe o que é o ben pode actuar correctamente.
• Ninguén obra mal de forma voluntaria. Quen actúa mal faino por ignorancia, porque descoñece o verdadeiro ben.
• A educación filosófica é, polo tanto, esencial para formar persoas virtuosas e cidadáns xustos, xa que o coñecemento conduce á virtude.

O Método Socrático: A Dialéctica

Sócrates rexeita os longos e persuasivos discursos dos sofistas. No seu lugar, prefire o diálogo directo e conciso, pregunta a pregunta. O seu método é a dialéctica, que consiste nun proceso de preguntas e respostas co obxectivo de chegar a definicións claras e universais. A finalidade da dialéctica socrática non é vencer o opoñente, como na retórica sofista, senón buscar a verdade en común.

Estrutura para o Comentario de Texto Filosófico

A continuación, preséntase un esquema básico para estruturar a análise dun texto filosófico:

1. Contexto: Situar o autor na súa época e corrente filosófica. Indicar que busca co texto e cal é a súa achega principal.
2. Tema: Identificar a cuestión ou problema central do que trata o texto.
3. Tese: Formular de maneira clara e concisa a idea ou postura que o autor defende no fragmento.
4. Ideas principais: Explicar coas túas propias palabras o argumento do autor, definindo os conceptos clave que utiliza.
5. Relación: Comparar as ideas do autor con outros filósofos, sinalando semellanzas e diferenzas.
6. Conclusión: Realizar un breve resumo do exposto e engadir unha valoración persoal crítica e razoada.