Sociolingüística: contacto de linguas, diglosia e política lingüística

Sociolingüística

A aprendizaxe e o uso dunha lingua son feitos sociais que teñen lugar no núcleo familiar e despois en distintos ámbitos. O uso dunha lingua inflúe na capacidade de comprensión da realidade que nos rodea, xa que nos servimos das palabras para explicar e entender esa realidade. Os falantes dunha mesma lingua comparten unha visión do mundo particular.

A relación entre lingua e sociedade é moi íntima, xa que a lingua se usa e evoluciona en sociedade e, á vez, a sociedade funciona e desenvólvese mediante o uso da lingua, que é o principal vehículo de comunicación humana.

A comunidade lingüística

A comunidade lingüística está formada polo conxunto de persoas que falan unha lingua, que coñecen o seu código e a usan para comunicarse entre si. O uso dunha lingua convértea en vehículo de comunicación dos valores culturais, filosóficos e políticos desa sociedade.

Os límites das comunidades lingüísticas e as fronteiras entre as linguas non se corresponden con ningún criterio étnico, relixioso, territorial, nacional ou estatal.

As comunidades lingüísticas poden ser estables, manter os usos comunicativos da lingua, ou poden sufrir un proceso de cambio: de expansión ou de diminución do número de usuarios da lingua.

As actitudes dos falantes ante a propia comunidade lingüística mostran dúas tendencias divergentes: a aceptación e integración na propia comunidade lingüística ou a adscrición a outra diferente, actitude coñecida como autoodio lingüístico.

Diglosia

A distinción entre as variedades alta (A) e baixa (B) no seo dunha lingua aplicouse tamén ás situacións de linguas diferentes en contacto, nas que se observaba o mesmo repartimento de funcións sociais: unha lingua que ocupa os usos formais e de prestixio social (lingua A) e unha lingua que reduce o seu uso aos contextos informais sen prestixio (lingua B).

A diglosia é interna se se trata das variedades dunha mesma lingua e é externa se se trata de linguas diferentes. A diglosia pode ser máis ou menos estable. A diglosia interna é máis estable que a diglosia externa, porque a convivencia de dúas variedades da mesma lingua non xera tensións, mentres que o contacto de dúas linguas diferentes provoca que intenten desprazarse mutuamente.

Bilingüismo e diglosia

O bilingüismo ten un alcance individual, afecta a persoa bilingüe; en cambio, a diglosia ten un alcance social, actúa de acordo coas funcións sociais que teñen as linguas. Falamos de persoas bilingües e sociedades diglósicas.

Contacto de linguas

O contacto de linguas foi constante na historia da humanidade, situación que hoxe en día se xeneralizou por mor da mobilidade das persoas, do desenvolvemento tecnolóxico e da chamada «globalización», factores que favorecen o multilingüismo e a aprendizaxe de linguas instrumentais.

Os fenómenos que xera o contacto de linguas estudábanse como situacións de bilingüismo ou como individuos bilingües. A introdución do concepto de diglosia, segundo o cal o contacto de dúas linguas xera un repartimento de funcións desigual (lingua A e lingua B), axudou á comprensión de determinadas situacións e actitudes.

O contacto de linguas é coñecido como conflito lingüístico, xa que se trata dunha situación de diglosia inestable na que a lingua A (a de máis prestixio) tentará substituír a lingua B (a de menor prestixio). A sociolingüística observou que esta situación conduce a tres solucións posibles:

1. Substitución lingüística: desaparición da lingua B despois dun proceso de arrinconamento nos ámbitos máis coloquiais.
2. Normalización lingüística: recuperación do uso da lingua B en todos os ámbitos nos que fora substituída pola lingua A.
3. Creación de pidgins: idiomas híbridos das dúas linguas en contacto.

O estatus social que as autoridades outorgan a cada unha das linguas ten unha importancia capital na actitude dos falantes. Unha das linguas alcanza as funcións de prestixio e a outra queda relegada aos ámbitos de uso privados. Os usuarios da lingua minorizada senten unha presión social que a miúdo os leva a abandonar a lingua propia en favor da lingua oficial, por mor do prestixio que lle outorga a esa oficialidade e o apoio dos poderes públicos. A sociolingüística observa dúas tendencias básicas nas actitudes dos falantes ante a propia comunidade lingüística, se esta está minorizada:

1. A lealdade lingüística: resistencia dos falantes dunha lingua B ante as presións dunha lingua A, como defensa da identidade propia.
2. O rexeitamento da comunidade lingüística e a substitución da lingua materna pola lingua A, que lle facilita o acceso aos ámbitos formais. Esta actitude é coñecida como autoodio lingüístico.

Políticas lingüísticas

O contacto de linguas é un feito ao que se aplican diferentes tipos de políticas lingüísticas:

1. Monolingüismo: unha soa lingua nacional; é o caso de Portugal e Francia.
2. Protección das minorías lingüísticas: unha soa lingua nacional; as minorías lingüísticas están protexidas, pero non teñen dereitos políticos; é o caso de Inglaterra co galés e de Holanda co frisón.
3. Autonomía lingüística: unha lingua oficial que, nos territorios que teñen lingua propia, comparte oficialidade con esta (España e Italia).
4. Federalismo lingüístico: estado con estrutura federal no que cada unidade federada ten unha lingua (Bélxica e Suíza).
5. Plurilingüismo institucional: dúas ou máis linguas como linguas estatais (Luxemburgo e, en parte, Irlanda e Finlandia).

Nas situacións de linguas, as políticas lingüísticas que pretenden recuperar o uso social dunha lingua minorizada historicamente deben afrontar os dous aspectos básicos deste proceso de recuperación: a normalización, para que a lingua volva ter un uso normal en todos os ámbitos; e a normativización, para que a lingua conte cun estándar literario unificado, característica das linguas «normais».

Antecedentes da normalización do catalán

En 1906 celebrouse en Barcelona o I Congreso Internacional da Lingua Catalana, co obxectivo de impulsar o estudo, a fixación e a depuración da lingua. Unha das consecuencias deste Congreso foi a fundación do Institut d'Estudis Catalans, que continuou os traballos iniciais e publicou as Normes ortogràfiques, o Diccionari ortogràfic, a Gramàtica catalana e o Diccionari general de la llengua catalana.

En València, os escritores, os intelectuais e as entidades culturais máis importantes adoptaron a normativa do Institut d'Estudis Catalans nun encontro en Castelló de la Plana no ano 1922, onde asinaron morfolóxicos propios do falar valenciano.